🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:50:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दानधर्म
dānadharma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दानधर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰] दान देने का धर्म । दान पुण्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दान—धर्म m. duty of liberality, Mn.; Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानधर्म्म पु० दानरूपो धर्मः । दानात्मके धर्मे स च भारते आनुशासनपर्वणि ५७ अध्यायावधिषु ६९ अध्यायान्तेषु विस्तरेणोक्तः । अन्यश्च “अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्म- मनुत्तमम् । अर्थानामुचिते पात्रे श्रद्धया प्रति- पादनम् । दानन्तु कथितं तज्ज्ञैर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । न्यायेनोपार्जयेद्वित्तं दानभोगफलञ्च तत् । अध्यापनं याज- नञ्च वृत्तिर्विप्रे प्रतिग्रहः । रक्षणं विजयश्चैव क्षत्रवृत्ति- रुदाहृता । कुसीदं कृषिबाणिज्यं वैश्यवृत्तिः स्वभावजा । यद्दीयते च पात्रेभ्यस्तद्दानं परिकीर्त्तितम् । नित्यं १ नैमित्तिकं२ काम्यं ३ विमलं ४ दानमीरितम् । अहन्यहनि यत् किञ्चिद्दीयतेऽनुपकारिणे । अनुद्दिश्य फलं तत् स्यात् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्१ । यत्तु पापोपशान्त्यै च दीयते विदुषां करे । नैमित्तिकं२ तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठि- तम् । अषत्यविजयैश्चर्य्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते । दानं तत् काम्य (३) माख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः । ईश्वरप्रीण- नार्थाय ब्रह्मवित्सु प्रदीयते । चेतसा सत्वयुक्तेन दानं तत् विमलं ४ स्मृतम् “इत्युपक्रम्य गारुडे ५१ अ० उक्तः । “दानधर्मात् परोधर्मो भूतानां नेह विद्यते” तत्रैवाध्याये
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3541,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानधर्म्मः, पुं, (दानाख्यो धर्म्मः दानरूपो धर्म्मो वा मध्यलोपिसमासः ।) दानस्य फलम् । यथा, ब्रह्मोवाच । “अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्म्ममनुत्तमम् । अर्थानामुचिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् ॥ दानन्तु कथितं तज्ज्ञैर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । न्यायेनोपार्ज्जयेद्वित्तं दानभोगफलञ्च तत् ॥ अध्यापनं याजनञ्च वृत्तमाहुः प्रतिग्रहम् । कुसीदं कृषिबाणिज्यं क्षत्त्रवृत्तोऽथ चार्ज्जयेत् ॥ यद्दीयते च पात्रेभ्यस्तद्दानं परिकीर्त्तितम् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं दानमीरितम् ॥ अहन्यहनि यत् किञ्चिद्दीयतेऽनुपकारिणे । अनुद्दिश्य फलं तत् स्यात् ब्राह्मणाय तु नित्य- कम् ॥ यत्तु पापोपशान्त्ये च दीयते विदुषां करे । नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम् ॥ अपत्यविजयैश्वर्य्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते । दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्म्मचिन्तकैः ॥ ईश्वरप्रीणनार्थाय ब्रह्मवित्सु प्रदीयते । [] चेतसा सत्त्वयुक्तेन दानं तत् विमलं स्मृतम् ॥ इक्षुभिः सन्ततां भूमिं यवगोधूमशालिनीम् । ददाति वेदविदुषे स न भूयोऽभिजायते । भूमिदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ विद्यां दत्त्वा ब्राह्मणाय ब्रह्मलोके महीयते । दद्यादहरहस्तान्तु श्रद्धया ब्रह्मचारिणे । सर्व्वपापविनिर्म्मुक्तो ब्रह्मस्थानमवाप्नुयात् ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यान्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च च । उपोष्याभ्यर्च्चयेद्बिद्बान् मधुना तिलकृष्णकैः ॥ गन्धादिभिः समभ्यर्च्च्य वाचयेद्वा स्वयं वदेत् । प्रीयतां धर्म्मराजेति यथा मनसि वर्त्तते । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ कृष्णाजिने तिलान् कृत्वा हिरण्यमधुसर्पिषा । ददाति यस्तु विप्राय सर्व्वं तरति दुष्कृतम् ॥ कृतान्नमुदकुम्भञ्च वैशाख्याञ्च विशेषतः । निर्द्दिश्य धर्म्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात् ॥ द्बादश्यामर्च्चयेद्बिष्णुमुपोष्याघप्रणाशिनीम् । सर्व्वपापविनिर्म्मुक्तो नरो भवति निश्चितम् ॥ यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराघयितुं नरः । ब्राह्मणान् भोजयेद्यत्नाद्भोगाय तोषिताः सुराः ॥ सन्ततिकामः सततं पूजयेद्बै पुरन्दरम् । ब्रह्मवर्च्चसकामस्तु ब्राह्मणान् ब्रह्मनिश्चयात् ॥ आरोग्यकामोऽथ रविं घनकामो हुताशनम् । कर्म्मणां सिद्धिकामन्तु पूजयेद्बै विनायकम् ॥ भोगकामो हि शशिनं धनकामः समीरणम् । मुमुक्षुः सर्व्वसंसारात् प्रयत्नेनार्च्चयेद्धरिम् ॥ अकामः सर्व्वकामो वा पूजयेत्तु गदाधरम् । वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः ॥ तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् । भूमिदः सर्व्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ॥ गृहदोऽग्य्राणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् । वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः ॥ अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो व्रध्नस्य पिष्टपम् । यानशय्याप्रदो भार्य्यामैश्वर्य्यमभयप्रदः । धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् । वेदवित्सु ददद्दानं स्वर्गलोके महीयते ॥ गवां घासप्रदानेन सर्व्वपापैः प्रमुच्यते । इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः ॥ औषधं स्नेहमाहारं रोगिणो रोगशान्तये । ददानो रोगरहितः मुखी दीर्घायुरेव च ॥ असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् । तीक्ष्णातपञ्च तरति छत्रोपानत्प्रदानतः ॥ यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ प्रयागादिषु तीर्थेषु गयायाञ्च विशेषतः । दानधर्म्मात् परो धर्म्मो भूतानां नेह विद्यते ॥ स्वर्गायुर्भूतिकामेन देयं पापोपशान्तये । दीयमानन्तु यो मोहात् गोविप्राग्निसुरेषु च । निवारयति पापात्मा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें