🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:50:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्सर्ग
utsarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्सर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उत्सर्गो, औत्सर्गिक, उत्सर्ग्य]
१. त्याग । छोड़ना । यौ॰—वृषोत्सर्ग । व्रतोत्सर्ग ।
२. दान । न्योछावर ।
३. समाप्ति । एक वैदिक कर्म । विशेष—यह पूस महाने की रोहणी और अष्टका को ग्राम से बाहर जल के समीर अपने गृह सूत्र की विधि के अनुसार किया जाता है । उसके बाद दो दिन एक रात वेद की पढ़ाई बंद रहते है ।
४. व्याकरण का कोई साधारण सा नियम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-सर्ग &c. See col. 3.
उत्-सर्ग अस्, m. pouring out, pouring forth, emission, dejection, excretion, voiding by stool &c., R.; Mn.; Megh.; Suśr. &c.
Excretion (personified as a son of Mitra and Revatī), BhP. vi, 18, 5
laying aside, throwing or casting away, Gaut.; Kum.
loosening, setting free, delivering (N. of the verses, VS. xiii, 47-51), ŚBr.; KātyŚr.; PārGṛ.; MBh. &c.
abandoning, resigning, quitting, retiring from, leaving off
suspending
end, close, KātyŚr.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.; MBh.; Mn. &c.
handing over, delivering
granting, gift, donation, MBh.
oblation, libation
presentation (of anything promised to a god or Brāhman with suitable ceremonies)
a particular ceremony on suspending repetition of the Veda, Mn. iv, 97; 119; Yājñ. &c.
causation, causing, Jaim. iii, 7, 19
(in Gr.) any general rule or precept (opposed to अप-वाद, q.v.), Kum., Kāś.; Siddh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (182,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्सर्गः 1 Laying or leaving side, abandoning, suspension; Ku. 7. 45. --2 Pouring out, dropping down, emission; तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः Me. 19, 37; so शुक्र˚. --3 A gift, donation, giving away; Ms. 11. 194. --4 Spending; अर्थ˚ Mu. 3. --5 Loosening, letting loose; as in वृषोत्सर्गः. --6 An oblation, libation. --7 Excretion, voiding by stool &c.; पुरीष˚, मलमूत्र˚. --8 Completion (as of study or a vow); cf. उत्सृष्टा वै वेदाः (opp. उपाकृता वै वेदाः). --9 A general rule or precept (opp. अपवाद a particular rule or exception); अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः Ku. 2. 27; अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः R. 15. 7 --10 Offering what is promised (to gods, Brāhmaṇas &c.) with due ceremonies. --11 The anus; मित्रमुत्सर्गे Ms. 12. 121.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0300-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सर्ग पु० उद् + सृज--कर्मणि घञ् । १ सामान्यविधाने, तस्या- सति बाधके सर्व्वतः प्रसृतत्वात्तथात्वम् । “क्वचिदपवा- दविषर्येऽप्युसर्गोऽभिनिविशते” पात० भा० । “अपवादैरि- वोत्सर्गाः--कृतव्यावृत्तयः परैः” कुमा० २ न्याय्ये । भावे [] घञ् । ३ अपानवायोर्व्यापारे विष्ठोत्सर्गः ४ त्यागे ५ दाने “तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च” मनुः “श्री- लक्षणोत्सर्गविनीतवेशाः” कुमा० ६ समाप्तौ व्रतोत्सर्गः । “उत्सर्गमेके सुत्योपगुणत्वात्” आश्व० श्रौ० १, ४, २१, ० “स्तोमोत्सर्गो वैकस्याह्नः” कात्या० २४, ७, २५, ७ वार्षि- कवेदपाठसमाप्तौ । वेदाध्ययनोत्सर्गकालश्च मिता० दर्शितो यथा “पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्य्यादुत्सर्गं विधिवद्बहिः” या० “पौषभासस्य रोहिण्यामष्टकायां ग्रामाद्बहिर्जलसमीपे छन्दसां वेदानां स्वगृह्योक्तबिधिना उत्सर्गं कुर्य्यात् । यदा पुनर्भाद्रमासे उपाकर्भ तदा माघशुक्लस्य प्रथमदिवसे उत्सर्गं कुर्यात् । यथोक्तं मनुना “पौषे तु छन्दसां कुर्याद्बहिरुत्सर्जनम्बुधः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनीति” । तदनन्तरम्पक्षिणीमहोरात्रं वा बिरम्य शुक्लपक्षेषु वेदान् कृष्णेष्वङ्गान्यधीयीत । यथाह मनुः “यथाशास्त्रन्तु कृत्वैवमुत्सर्गं छन्दसां बहिः । बिरमे- त्पक्षिणीं रात्रिं यद्वाप्येकमहर्निशम् । अत उर्द्धं तु छ- न्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि तु सर्बाणि कृष्णपक्षेषु सम्पठेदिति” । अत्रानध्यायमाह या० “त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखश्रोत्रिये तथा” “उत्सर्गे मनूक्तप- क्षिण्यहोरात्राभ्यां सहास्य विकल्प” इति मिता० “ओंपूर्वा व्याहृतीः सावित्रीञ्च त्रिरभ्यस्य वेदादिमारभेत्” “तथो- त्सर्गे” आश्व० गृ० ३, ५, १२, १३, उत्सर्जनशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1129-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सर्गः पुं, (उत् + सृज् + घञ् ।) त्यागः । दानम् । वर्ज्जनम् । (यथा, कुमारे । ७ । ३५ ॥ “श्रीलक्षणोत्सर्गविनोतवेशाः” । “तयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः” । इति मेघदूते । २० ॥ यथा, मनुः । ११ । १९३ । “तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च” ।) सामान्यविधिः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कुमारे । २ । २७ । “अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः” ।) साग्निकर्त्तव्यक्रियाविशेषः । इति तिथ्यादितत्त्वम् । अथ वैधोत्सर्गविधिः । स्नानसन्ध्याचमनानि कृत्वा नारायणनवग्रहगुरून् संपूज्य देयद्रव्यं वामहस्तेन धृत्वा दक्षिणहस्थेन त्रिरभ्यर्च्च्य तद्द्रव्याधि- पतिदेवतां सम्प्रदानञ्च अर्च्चयित्वा संकल्प्य कुश- तिलजलत्यागपूर्व्वकदानम् । इति स्मृतिः ॥ (अपानवायोर्व्यापारः । मलमूत्रादिवर्ज्जनम् ॥ उत्सज्यते विण्मूत्रमनेनेति व्युत्पत्त्या पाय्विन्द्रियम् । यथा, -- यथा, मनुः । १२ । १२१ । “मनसीन्द्रं दिशः श्रोत्रे क्लान्ते विष्णं बले हरम् । वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-228-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्सर्ग" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें