🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:34:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हर्षण
harṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर्षण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रफुल्लता या भय से रोंगटों का खड़ा होना । जैसे,—लोमहर्षण ।
२. प्रफुल्लित करना या होना ।
३. कामदेव के पाँच बाणों में से एक ।
४. आँख का एक रोग ।
५. एक प्रकार का श्राद्ध ।
६. फलित ज्योतिष में विष्कंभ आदि २७ योगों में से एक योग ।
७. काम के वेग से इंद्रिय का तनाव ।
८. श्राद्घ के देवता । श्राद्धदेव (को॰) ।
९. आनंद । हर्ष । प्रसन्नता (को॰) ।
१०. सेना या दल का उत्साह बढाना ।
११. अस्त का एक संहार ।
हर्षण २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ हर्षणा, हर्षणी]
१. प्रफुल्लताकारक । आनद देनेवाला ।
२. रोमांचित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्षण mfn. causing the hair of the body to stand erect, thrilling with joy or desire, gladdening, delightful, pleasant, MBh.; Hariv. &c.
हर्षण m. ‘gladdener’, N. of one of the five arrows of Kāma-deva, Bcar.
of a man, VP. (L. also, ‘a partic. disease of the eyes’; ‘a partic. Śrāddha’; ‘a deity presiding over Śrāddhas’; ‘the 14th of the astron. Yogas’.)
हर्षण n. bristling, erection, Suśr.
erection of the sexual organ, sexual excitement, ib.
the act of delighting, delight, joy, happiness, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1292,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्षण (णा or णी f.) [हृष्-णिच् ल्यु] Causing delight, gladdening, delightful, pleasant. --णः 1 N. of one of the five arrows of Kāmadeva. --2 A morbid affection of the eyes. --3 A deity presiding over the funeral ceremonies. --णं Joy, delight, happiness, gladdening, delighting; दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्षण पु० हर्षयति अभीष्टदानात् हृष--णिच्--ल्यु । १ वि- ष्कम्भादिमध्ये चतुर्दशे योगे ज्यो० । २ हर्षकारके त्रि० । ३ नेत्ररोगभेदे ४ श्राद्धभेदे ५ श्राद्धदेवभेदे पु० शब्दच० । हृष--भावे ल्युट् । ६ हर्षे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्षणं, क्ली, (हृष + ल्युट् ।) हर्षः । इति धरणिः । (यथा, महाभारते । ७ । १४४ । ११५ । “तच्छिरः सिन्धुराजस्य शरैर्बद्धमवाहयत् । दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च ॥”)
हर्षणः, पुं, (हर्षयतीति । हृष् + णिच् + ल्युः ।) विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतचतर्द्दशयोगः । तत्र जातफलम् । “सुचारुगात्रं स्फुटपद्मनत्रं शास्त्रप्रयत्ने विनयोपपन्नः । प्रसूतिकाले यदि हर्षणः स्या- दमर्षणो नैव जनः कदाचित् ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ चक्षूरोगविशेषः । श्राद्धविशेषः । श्राद्धदेवः ॥ हर्षकारके, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ३१ । ७६ । “एवं सुकलिलं युद्धमासीत् क्रव्यादहर्षणम् । महद्भिस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्द्धनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-522-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें