🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:50:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हर्षण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हर्षण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हर्षण

अर्थ: खुशी पैदा करने वाला, प्रसन्न करने वाला, आनन्द से भरा हुआ, सुखद

व्युत्पत्ति: हृष् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हर्षण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहर्षणःहर्षणौहर्षणाः
द्वितीयाहर्षणम्हर्षणौहर्षणान्
तृतीयाहर्षणेनहर्षणाभ्याम्हर्षणैः
चतुर्थीहर्षणायहर्षणाभ्याम्हर्षणेभ्यः
पञ्चमीहर्षणात् / हर्षणाद्हर्षणाभ्याम्हर्षणेभ्यः
षष्ठीहर्षणस्यहर्षणयोःहर्षणानाम्
सप्तमीहर्षणेहर्षणयोःहर्षणेषु
सम्बोधनहे हर्षणहे हर्षणौहे हर्षणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हर्षण
हर्षण
harṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर्षण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रफुल्लता या भय से रोंगटों का खड़ा होना । जैसे,—लोमहर्षण ।
२. प्रफुल्लित करना या होना ।
३. कामदेव के पाँच बाणों में से एक ।
४. आँख का एक रोग ।
५. एक प्रकार का श्राद्ध ।
६. फलित ज्योतिष में विष्कंभ आदि २७ योगों में से एक योग ।
७. काम के वेग से इंद्रिय का तनाव ।
८. श्राद्घ के देवता । श्राद्धदेव (को॰) ।
९. आनंद । हर्ष । प्रसन्नता (को॰) ।
१०. सेना या दल का उत्साह बढाना ।
११. अस्त का एक संहार ।
हर्षण २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ हर्षणा, हर्षणी]
१. प्रफुल्लताकारक । आनद देनेवाला ।
२. रोमांचित करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्षण mfn. causing the hair of the body to stand erect, thrilling with joy or desire, gladdening, delightful, pleasant, MBh.; Hariv. &c.
हर्षण m. ‘gladdener’, N. of one of the five arrows of Kāma-deva, Bcar.
of a man, VP. (L. also, ‘a partic. disease of the eyes’; ‘a partic. Śrāddha’; ‘a deity presiding over Śrāddhas’; ‘the 14th of the astron. Yogas’.)
हर्षण n. bristling, erection, Suśr.
erection of the sexual organ, sexual excitement, ib.
the act of delighting, delight, joy, happiness, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1292,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्षण (णा or णी f.) [हृष्-णिच् ल्यु] Causing delight, gladdening, delightful, pleasant. --णः 1 N. of one of the five arrows of Kāmadeva. --2 A morbid affection of the eyes. --3 A deity presiding over the funeral ceremonies. --णं Joy, delight, happiness, gladdening, delighting; दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्षण पु० हर्षयति अभीष्टदानात् हृष--णिच्--ल्यु । १ वि- ष्कम्भादिमध्ये चतुर्दशे योगे ज्यो० । २ हर्षकारके त्रि० । ३ नेत्ररोगभेदे ४ श्राद्धभेदे ५ श्राद्धदेवभेदे पु० शब्दच० । हृष--भावे ल्युट् । ६ हर्षे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्षणं, क्ली, (हृष + ल्युट् ।) हर्षः । इति धरणिः । (यथा, महाभारते । ७ । १४४ । ११५ । “तच्छिरः सिन्धुराजस्य शरैर्बद्धमवाहयत् । दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च ॥”)
हर्षणः, पुं, (हर्षयतीति । हृष् + णिच् + ल्युः ।) विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतचतर्द्दशयोगः । तत्र जातफलम् । “सुचारुगात्रं स्फुटपद्मनत्रं शास्त्रप्रयत्ने विनयोपपन्नः । प्रसूतिकाले यदि हर्षणः स्या- दमर्षणो नैव जनः कदाचित् ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ चक्षूरोगविशेषः । श्राद्धविशेषः । श्राद्धदेवः ॥ हर्षकारके, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ३१ । ७६ । “एवं सुकलिलं युद्धमासीत् क्रव्यादहर्षणम् । महद्भिस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्द्धनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-522-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हर्षणहर्षण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हर्षण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हर्षण 📚 ➤ खुशी पैदा करने वाला, प्रसन्न करने वाला, आनन्द से भरा हुआ, सुखद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हर्षण 📚प्रफुल्लता या भय से रोंगटों का खड़ा होना । जैसे,—लोमहर्षण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हर्षण: हृष् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें