🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:11:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समुच्चय
samuccaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संग्रह (3.2.16) समाहार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समुच्चय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहुत सी चीजों का एक में मिलना । समाहार । मिलन ।
२. समूह । राशि । ढेर ।
३. साहित्य में एक प्रकार का अलंकार जिसके दो भेद माने गए हैं । एक तो वह जहाँ आश्चर्य, हर्ष, विषाद आदि बहुत से भावों के एक साथ उदित होने का वर्णन हो । जैसे,—हे हरि तुम बिनु राधिका सेज परी अकुलाति । तरफराति, तमकति, तचति, सुसकति, सुखी जाति । दूसरा वह जहाँ किसी एक ही कार्य के लिये बहुत से कारणों का वर्णन हो । जैसे,—गंगा गीता गायत्री गनपति गरुड़ गोपाल । प्रातःकाल जे नर भजैं ते न परैं भव- जाल ।
४. वाक्य या शब्दों का समाहार । शब्दों का परस्पर मिलन या योग (को॰) ।
५. कौटिल्य के मत से वह आपत्ति जिसमें यह निश्चय हो कि इस उपाय के अतिरिक्त और उपायों से भी काम हो सकता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-उच्चय m. aggregation, accumulation, collection, assemblage, multitude, Kāv.
totality, aggregate, Kāv.; Suśr.; Kathās.
conjunction of words or sentences (as by the particle च, ‘and’), conjunctive sense (opp. to the disjunctive वा, ‘or’), Nir.; GṛS.; Suśr. &c.
(in rhet.) a figure of speech (the joining together of two or more independent things associated in idea with some common action), Sāh.; Kpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समुच्चयः 1 Collection, assemblage, aggregation, mass, multitude. --2 Conjunction of words or sentences; see च. --3 A figure of speech; K. P. 10. (Kārikās 115 and 116), (it consists in joining together two or more things, independent of each other, but connected in idea with reference to some common action).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1099-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुच्चय पु० सम् + उद् + चि--अच् । १ द्वित्रादीनां राशौ अमरः परस्परनिरपेक्षाणामनेकेषामेकस्मिन् ३ क्रियादावन्वये च यथा देवदत्तो यज्ञदत्तश्च गच्छतीत्यत्र देवदत्तयज्ञदत्तयोः परस्परसापेकताभावेऽपि एकस्मिन् गमने अन्वयः । तद्वाचकश्च प्रायेण चकारः क्वचित् तथादिशब्दोऽपि । ३ सहाहारे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5236,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुच्चयः, पुं, (सं + उत् + चि + अच् ।) समा- हारः । इत्यमरः । ३ । २ । १६ ॥ यथा, -- “राशौ द्वयोर्बहूनाञ्च समाहारः समुच्चयः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । १ । ४९ । “सर्व्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन । सा निर्म्मिता विश्वसृजा प्रयन्ता- देकस्थसौन्दर्य्यदिदृक्षयेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-277-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समुच्चय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें