🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:07:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आनंद
ānaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आनंद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आनन्द] [वि॰ आनंदित, आनंदी]
१. हर्ष । प्रसन्नता । खुशी । सुख । मेद । आहलाद । क्रि॰ प्र॰— आना । — करना ।— देना ।— पाना ।— भोगना । मनान । — मिलना । — रहना । — लेना । जैसे,— (क) कल हमको सैर में हडा आनंद आया । (ख) यहाँ हवा में बैठे खूब आनंद ले रहे हो । (ग) मूर्खों की संगति में कुछ भी आनंद नहीं मिलता । यौ॰— आनंदमंगल । मुहा॰— आनंद के तार या ढोल बजाना =आनंद के गीत गाना । उत्सव मनाना ।
२. प्रसन्नता या खुशी की चरम अवस्था जो ब्रह्म की तीन प्रधान विभूतियों में सें एक है । उ॰— सत्, चित और आनंद, ब्रह्म के इन तीन स्वरूपों से काव्य और भक्तिमार्ग 'आनंद' स्वरूप को लेकर चले ।— रस॰, पृ॰ ५५ ।
३. मध । शराब ।
४. शिव (को॰) ।
५. विष्ण (को॰) ।
६. बुद्ध के एक प्रधान शिष्य (को॰) ।
७. द्डक छ्द का एक भेद (के॰) ।
८. ४८ वें संवत्सर का नाम (को॰) ।
आनंद २ वि॰ आनंद । आनंदमय । प्रसन्न । जैसे,— आनंद रहो । विशेष— यह विशेषणवत् प्रयोग ऐसे ही दो एक नियत वाक्यों में होता है । पर ऐसे स्थानों में बी यदि आनंद को विशेषण न मानना चाहें, तो उसके आगे 'से' लुप्त मान सकते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-नन्द अस्, m. happiness, joy, enjoyment, sensual pleasure, RV.; AV.; VS.; R.; Ragh. &c.
आ-नन्द (अस्), m. and (अम्), n. ‘pure happiness’, one of the three attributes of Ātman or Brahman in the Vedānta philosophy, Vedāntas. &c.
आ-नन्द (अस्), m. (in dram.) the thing wished for, the end of the drama [e.g. the VIth Act in the Veṇīs.], Sāh. 399
a kind of flute
the sixteenth Muhūrta
N. of Śiva
of a Lokeśvara (Buddh.)
of a Bala (Jain.), L.
of several men
आनन्द (also) N. of one of the chief disciples of Gautama Buddha, MWB. 47 &c.
आनन्द N. of various authors &c., Cat.
of a country
आ-नन्द m. and (अम्), n. N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter
आ-नन्द (अम्), n. a kind of house
आनन्द (often at the beginning and end of proper names.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (139,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनंदः [आनंद् --घञ्] 1 Happiness, joy, delight, pleasure; आनंदं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचन supreme bliss or felicity; आनंद एवास्य विज्ञानमात्मानंदात्मानो हैवं सर्वे देवाः Śat. Br. --2 God, Supreme spirit (ब्रह्म) (said to be n. also in this sense). --3 N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter. --4 N. of Śiva. --5 N. of Viṣṇu. --6 N. of Balarāma (according to Jaina doctrines). --7 N. of a cousin and follower and favourite disciple of Buddha Śākyamuni, compiler of the Sūtras. --8 A variety of the Daṇḍaka metre. --दा, --दी N. of two plants. --दं 1 Wine, liquor. --2 A kind of house. --Comp. --अर्णवः the delight of Brahma. --काननं, --वनं N. of Kāśī. --गिरिः, --ज्ञानः, --ज्ञानगिरिः N. of a celebrated annotator on Śankarāchārya. --ज a. caused by joy (as tears). --द, --कर a. exhilarating, delighting. --दत्तः [आनंदो दत्तो येन] the membrum virile. --पटः [ आनंदजनको पटः] a bridal garment. --पूर्ण a. delighted supremely, full of bliss. --(र्णः) the Supreme spirit. --प्रमवः semen. --नैरव a. causing both joy and fear. --(वः) N. of Śiva. --लहरिः, --री f. ‘wave of enjoyment,’ title of a small hymn by Śaṅkarācārya addressed to Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0241-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनन्दः, पुं, (आङ् + नन्द + घञ्) आह्लादः । तत् पर्य्यापः । आबन्दथुः २ शर्म्म ३ शातं ४ सुखं ५ सुत् ६ प्रीतिः ७ प्रमोदः ८ हर्षः ९ प्रमदः १० आमोदः ११ समदः १२ । इत्यमरः ॥ (यथा, उत्तरचरिते । “यत्रानन्दाश्च मोदाश्च यत्र स्निग्धाश्च सम्पदः” । मनुः । “आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन” ।) वासुदेवस्य बलविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
आनन्दः, त्रि, (आनन्द + अर्श आदित्वात् अच् ।) आनन्दविशिष्टः । हर्षयुक्तः । सुखी । इत्यमरटीका ॥ (“गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति” । इत्यमरोक्तेः अत्र गुणिलिङ्गः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-176-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आनंद" आता है (60)
मद हर्ष । आनंदकंख आनंदनंद आनंद । हर्षमोद आनंद । हर्ष । प्रसन्नता । खुशीआमोद आनंद ।हर्ष । खुशी । प्रसन्नतानंदि आनंदभावुक मंगल । आनंदह्लाद आनंद । खुशी । प्रफुल्लताआह्लाद आनंद । खुशी । हर्षप्रमोद हर्ष । आनंद । प्रसन्नताअभिनंदन आनंदसौमनस्य प्रसन्नचित्तता । प्रसन्नता । आनंदनिर्वृति संतोष । आनंदप्रहर्षण आनंदमुद हर्ष । आनंद । प्रसन्नताअभिनंद प्रसन्न या आनंदित करनेवालागोजागरिक आनंद । प्रसन्नता । पाचक । रसोइयाहरिष पु संज्ञा पुं॰ प्रसन्नता । आनंद । दे॰ 'हर्ष'मघ पुरस्कार । इनामरम कामदेवहस हँसी । हासऊति रक्षातोष अघाने या मन भरने का भाव । तुष्टि । संतोष । तृप्तिवेग प्रवाह । बहावहास हंसने की क्रिया या भाव । हँसीक्षण काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…मुदा † ^१ अव्य॰हर्ष प्रफुल्लता या भय आदि के कारण रोंगटों का खड़ा होनाउत्सव उछाह । मंगल कार्य । धूमधाम । जलसाकौतुक कुतूहलक्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमनंदिक नंदीवृक्ष । तुन का पेड़प्रमद मतवालापनसूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…स्यूम किरण । रश्मिस्योन किरण । रश्मिउल्लास प्रकाश । चमक । झलकप्रीति वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्तिप्लक्ष पाकर नाम का वृक्ष । पिलखाहासिका हँसी । हास्यप्रतीति ज्ञान । जानकारीसौभाग्य अच्छा भाग्य । अच्छा प्रारब्ध । अच्छी किस्मत । खुशकिस्मती । खुशनसीबीप्रह्लाद दे॰ 'प्रह्लाद'मोदन मुदित करना । प्रसन्न करनाविलास प्रसन्न या प्रफुल्लित करने की क्रियाअभिरति अनुराग प्रीतिचर्भटी चर्चरी गीतसम्मोद प्रीति । प्रेमसंस्तवान यश गान करनेवाला । स्तुति करनेवालाबत शब्दों पर, विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष—संस्कृत म…ओक्य गृह के अनुकलरहस् गुप्त भेद । छिपी बातरुक् शोभा । द्युति । कांतिविमद मदरहित । उन्मादहीन । जो मतवाला न होशर्म दे॰ 'शरम'सर्म पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'शर्म' । कल्याण । देहि अवलंब न विलंब अंभोजकर चक्…सौभग सुभग होने का भाव । सौभाग्य । खुशकि- स्मती । खुशनसीबीलालित जिसका लालन किया गया हो । दुआरा हुआ । लड़ाया हुआ । प्रिय । प्यारासुम्न ऋचा । मंत्रसौमनस फूलों का । प्रसून या पुष्प संबंधी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें