🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंदि
naṃdi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंदि संज्ञा पुं॰ [सं॰ नन्दि]
१. आनंद ।
२. वह जो आनदमय हो ।
३. सच्चिदानंद परमेश्वर ।
४. शिव के द्बारपाल बैल का नाम । नँदिकेश्वर ।
५. शिव ।
६. विष्णु (को॰) ।
७. द्दूत कर्म (को॰) ।
८. वह जो नाटक में प्रस्तावना या भरतवाक्य का पाठ करता है (को॰) ।
९. समृद्धि । संपन्नता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दि m. ‘the happy one’, N. of Viṣṇu, MBh.
of Śiva, ib.
of an attendant of Śiva, TĀr.; MBh. &c.
of a Gandharva, MBh.
of a man, Pravar.
the speaker of a prologue, W. (w.r. for नान्दिन्)
नन्दि f. joy, happiness, welfare, MBh. &c. (also m. n., L.)
Joy personified as daughter of Heaven or as wife of Kāma and mother of Harṣa, Pur.
नन्दि n. = द्यूत and द्यूताङ्ग, L.
नन्दि n. (with Jainas) a class of sacred writings (m. or f. ?), MWB. 533.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदिः m. f. [नंद्-इन्] Joy, pleasure, delight; कौसल्यानदिवर्धनः. --दिः m. 1 An epithet of Viṣṇu. --2 Of Śiva. --3 N. of an attendant of Śiva. --4 Gambling, gaming; (n. also in this sense). --5 The speaker of a prelude or benediction (in a drama.) --Comp. --आवर्तः a sort of building in the form of a quadrangle without a western gate; (n. also). --ईशः, --ईश्वरः {1} an epithet of Śiva. --ग्रामः N. of a village where Bharata lived during Rāma's banishment; R. 12. 18. --घोषः {1} N. of the chariot of Arjuna. {2} a sound of joy. {3} the proclamation of a herald. --तूर्यं a musical instrument played on festive occasions. --वर्धनः {1} an epithet of Śiva, {2} a friend. {3} the end of a lunar fortnight, i. e. the day of new or full moon. {4} a son.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दि पु० नन्द--इन् । १ विष्णौ परभेश्वरे “स्वक्षः स्वाङ्गः शता- नन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः” विष्णुसं० परमानन्द विग्रह- त्वात्तस्य नन्दित्वम् भाष्ये स्थितम् । २ नन्दिकेश्वरे महा- देवपार्श्वचरे च । ३ द्यूताङ्गे पु० न० भेदि० । ४ गन्धर्वभेदे “युगपस्तृणपः कार्ष्णिर्नन्दिश्चित्ररथस्तथा” भा० आ० १२३ अ० गन्धर्वोक्तौ । ५ महादेवे “नन्दिर्नन्दिचरो हरः” भा० अनु० १७ अ० शिवसहस्रनामोक्तौ । भावे इन् । ६ आनन्दे “कौशल्यानन्दिवर्द्धनो रामः” महानाटकम् । आनन्दे स्त्रीत्वमपि । “अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि” भा० उ० १३४ अ० । तत्र वा ङीप् । नन्दीवृक्षः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3961,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दिः, पुं, क्ली, (नन्दयतीति । नन्दि + “सर्व्व- धातुभ्य इन् ।” उणां ४ । ११७ । इति इन् ।) द्यूताङ्गम् । (भावे इन् ।) आनन्दः । (यथा, महाभारते । २ । १८ । ११ । “सोऽवर्द्धत महातेजा मगधाधिपतेः सुतः । मातापित्रोर्नन्दिकरः शुक्लपक्षे यथा शशी ॥” एतदर्थे स्त्रीलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, तत्रैव । ५ । १३५ । २० । “अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि ॥”) नन्दिकेश्वरे, पुं । इति मेदिनी । दे, ६ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४ । २७५ । “पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् । शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम् ॥”) विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७९ । “स्वक्षः स्वड्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ॥” (महादेवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ७४ । “निमित्तस्थो निमित्तञ्च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-824-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें