🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:18:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऊति
ūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्षा ।
२. उन्नति ।
३. आनंद ।
४. बुनना ।
५. सीना ।
६. सिलाई की मजदूरी ।
७. सहायता ।
८. अभिलाषा या इच्छा ।
९. खेल या क्रीड़ा ।
१०. कृपा या अनुग्रह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊति इस्, f. help, protection, promoting, refreshing favour
kindness, refreshment, RV.; AV.
means of helping or promoting or refreshing, goods, riches (also plur.), RV.; AV.; ŚBr. xii
enjoyment, play, dalliance, BhP. viii, 5, 44
= क्षरण, T.
2. ऊति इस्, f. the act of weaving, sewing, L.
red texture
tissue, BhP. ii, 10, 1
a mole's hole, TBr. i, 1, 3, 3.
3. ऊति m. (for 1. and 2. see 3. and 4. ऊ above), N. of a Daitya, SkandaP.
ऊति See 1. ऊत &c., p. 221, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊतिः f. [अव्-क्तिन् P. III. 3. 97] 1 Weaving, sewing (fr. वे). --2 Protection. --3 Enjoyment. --4 Sport, play. --5 Favour, kindness. [] --6 Aid, assistance, help. --7 The money given to a tailor for sewing. --8 Wish, desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-1b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊति स्त्री अव--क्तिन् ऊठ् । १ रक्षणे । “देवस्य यन्त्यूतयो वि- विधाः” ऋ०३, १४, ६, “शतमस्मान् सहस्रमूतयः” ४, ३१, १०, कर्त्तरि क्तिच् ऊठ् । २ रक्षितरि “उरुष्यन्तम्माध्वीदस्रा न ऊतीः” ऋ० ४४, २, “ऊतीःऊतयःरक्षन्तः” भा० ऊय--वेञ् वा क्तिन् । ३ सीवने (सेलाइ) ४ वयने (वोना) ५ क्षरणे शब्दचि० । ६ लीलायाम् “नचास्य कश्चिन्निपुणेन धातुरवै- ति जन्तुः कुमनीष ऊतीः” भा० १, ५, ३८, “ऊतीर्लीलाः” श्रीधरः वेञ्--कर्मणि कर्त्तरि वा क्तिन् क्तिच् वा । पु राणलक्षणमध्ये ७ कर्म्मवासनारूपे तल्लक्षणभेदे । “तस्मा- दिदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम्” इत्युक्त्वा “अत्र- सर्गोविसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधोमुक्तिराश्रयः” इति दश लक्षणान्युद्दिश्य तेषां लक्षणान्युक्तानि यथा “भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुण्यवैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः । स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तद- नुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धर्म्मऊतयः कर्म्मवासनाः । अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्त्तिनाम् । पुंसामी- शकथाः प्रोक्ताः नानाख्यानोपवृंहिताः । निरोधोऽस्या- नुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः । मुक्तिर्हित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः । आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्य- वसीयते । स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते” भाग० २, १०, २, ८ “कर्म्मणां वासनाः ऊयन्ते कर्मभिः संतन्यन्ते इत्यूतय यद्वा वृद्ध्यर्थात् संश्लेषार्थाद्वा वयतेर्धातोरिदं रूपम् । ऊयन्ते कर्मभिर्वर्द्धन्ते संश्लिष्यन्ते वा ऊतयः” श्रीधरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1383,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊतिः, स्त्री, (अव् + क्तिन् । ज्वरत्त्वरेत्यूट् । ६ । ४ । २० ।) रक्षणम् । (वे + क्तिन् ।) स्यूतिः । इति मेदिनी ॥ वोना सेलाइ इति भाषा । क्षारणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ जवनम् । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥ लीला । इति श्रीभागवतम् ॥ (कर्त्तरि क्तिचि । रक्षाकर्त्त्री । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ४ । २ ॥ “उरुष्यन्तम् माध्वी दस्ना न ऊतीः” । कर्म्मणि क्तिन् । पुराणस्य दशविधलक्षणमध्ये कर्म्मवासना- रूपो लक्षणभेदः । यथा, भागवते । २ । २० -- १४ । श्रीशुक उवाच । “अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणभूतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैषम्यात् विषर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धर्म्म ऊतयः कर्म्मवासनाः” ॥ “कर्म्मवासना ऊतयः” । इति चूर्णिकाटीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-278-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें