🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौभाग्य
saubhāgya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौभाग्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अच्छा भाग्य । अच्छा प्रारब्ध । अच्छी किस्मत । खुशकिस्मती । खुशनसीबी ।
२. सुख । आनंद ।
३. कल्याण । कुशलक्षेम ।
४. स्त्री के सधवा रहने की अवस्था । पति के जीवित रहने की अवस्था । सुहाग । अहिवात ।
५. अनुराग ।
६. ऐश्वर्य । वैभव ।
७. सुंदरता । सौंदर्य । खूबसूरती ।
८. मनोहरता ।
९. शुभकामना । मंगलकामना ।
१०. सफलता साफल्य । कामयाबी ।
११. ज्योतिष में विष्कंभ आदि सत्ताइस योगों में से चौथा यौग जो बहुत शुभ माना जाता है ।
१२. सिंदूर ।
१३. सुहागा । टंकण ।
१४. एक प्रकार का पौधा ।
१५. एक प्रकार का व्रत । यौ॰—सौभाग्यचिह्न = (१) सधवा होने का चिह्न । सुहाग का बोध करानेवाली वस्तुएँ । (२) भाग्यवान होने का प्रतीक । सौभाग्यतंतु = विवाह के समय वह द्वारा कन्या के गले में पहनाई जानेवाली सिकड़ी या डोरा । मंगलसूत्र । सौभाग्यफल = आनंदप्रदायक फल या परिणामों से युक्त । सौभाग्यमंजरी = एक देवांगना । सौभाग्यशयन व्रत = एत व्रत जो फाल्गुन शुक्ल पक्ष की तृतीया को होता है । विशेष दे॰ 'सौभाग्य व्रत' ।
सौभाग्य चिंतामणि संज्ञा पुं॰ [सं॰ सौभाग्यचिन्तामणि] संनिपात जव्र की एक औषध । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है । सुहागे का लावा, विष, जीर, मिर्च, हड़, बहेड़ा, आँवला, सेंधा, कर्कच, विट , सोँचर और सांभर नमक, अभ्रक और गंधक ये सब चीजें बराबर लेकर खरल करते हैं फिर सँभालू (निर्गुंडी), शेफालिका, भँगरा (भृंगराज), अड़ूसा (वासक) और लटजीरा (अपामार्ग) के पत्तों के रस में अच्छी तरह भावना देने के उपरांत एक एक रत्ती की गोली बनाते हैं । सनिपातिक ज्वर की यह उत्तम औषध मानी गई है ।
सौभाग्य तृतीया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भाद्र शुक्ल पक्ष की तृतीया जो बहुत पवित्र मानी गई है । हरितालिका । तीज ।
सौभाग्य व्रत संज्ञा पुं॰ [सं॰ सौभाग्यव्रत] एक व्रत जिसके फागुन शुक्ल तृतीया को करने का विधान है । विशेष—वाराह पुराण में इसका बड़ा माहात्म्य वर्णित है । यह व्रत स्त्री पुरुष दोनों के लिये सौभाग्यदायक बताया गया है ।
सौभाग्य मंडन संज्ञा पुं॰ [सौभाग्यमण्डन] हरताल ।
सौभाग्य मद संज्ञा पुं॰ [सं॰] सौभाग्य, समृद्धि, कल्याण आदि के कारण उत्पन्न उल्लास या गौरव ।
सौभाग्य शुंठी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सौभाग्यशुण्ठी] आयुर्वेद में एक प्रसिद्ध पाक जो सूतिका रोग के लिये बहुत उपकारी माना गया है । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है—घी ८ तोले, दूध १२८ तोले, चीनी २०० तोले, इनको एक में मिला ३२ तोले सोंठ का चूर्ण डाल गुड़पाक की विधि से पाक करते हैं । फिर इसमें धनिया १२ तोले, सौँफ २० तोले, तेजपत्ता, वायबिडंग, सफेद जीरा, काला जीरा, सोँठ, मिर्च, पीपल, नागरमोथा, नाग- केसर, दालचीनी और छोटी इलायची ४-४ तोले डालकर पाक करते हैं । 'भावप्रकाश' के अनुसार इसका सेवन करने से सूतिका रोग, तृषा, वमन, ज्वर, दाह, शोष, श्वास, खाँसी, प्लीहा आदि का नाश होता है और अग्नि प्रदीप्त होती है । इसके निर्माण की दूसरी विधि यह है—कसेरू, सिँघाड़ा, कमलगट्टा, नागरमोथा, नागकेसर, सफेद जीरा, कालाजीरा, जायफल, जावित्री, लौंग, भूरि छरीला (शैलज), तेजपत्ता, दालचीनी, धौ के फूल, इलायची, सोया, धनियाँ, सतावर, अभ्रक और लोहा आठ आठ तोले, सोंठ का चूर्ण एक सेर, मिश्री तीस पल, घी एक सेर और गाय का दूध आठ सेर इन सबको मिलाकर पाक विधि के अनुसार पाक करते हैं । मात्रा एक तोला हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौभाग्य n. (fr. सु-भग) welfare, good luck, good fortune, success, prosperity, happiness (esp. conjugal felicity), RV. &c. &c.
beauty, charm, grace, loveliness, MBh.; R. &c.
affection, favour, MW.
congratulation, good wishes, ib.
red lead, L.
borax, L.
a kind of plant, L.
the fourth of the astronomical, Yogas.; L.
सौभाग्य &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1253,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौभाग्यं [सुभगायाः सुभगस्य वा भावः ष्यञ् द्विपदवृद्धिः] 1 Good fortune or luck, fortunateness (chiefly consisting in a man's and woman's securing the favour and firm devotion of each other); प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता Ku. 5. 1; सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यंजयंती Me. 29; (see Malli.'s remarks on सौभाग्य in both places); युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुं V. 2. --2 Blessedness, auspiciousness. --3 Beauty, charm, grace; (यस्य) हिमं न सौभाग्यविलोपि जातं Ku. 1. 3; 2. 53, 5. 49; R. 18. 19, U. 6. 27. --4 Grandeur, sublimity. --5 The auspicious state of wifehood (opp. widowhood). --6 Congratulation; good wishes. --7 Affection, favour. --8 Red-lead. --9 Borax. --Comp. --चिह्नं {1} any mark of good fortune or happiness. {2} any sign of the blessed state of wifehood (such as the saffron mark on the forehead). [] --तंतुः the marriage-string (put round the neck of the bride by the bridegroom at the time of marriage and worn by her till widowhood; also called मंगलसूत्र q. v.). --तृतीया the third day of the bright half of Bhādrapada. --देवता an auspicious or tutelary deity. --वायनं an auspicious offering of sweetmeats &c. --विलेपिन् a. marring or impairing beauty; Ku. 1. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौभाग्य न० सुभगाया भावः ष्यञ् द्विपदवृद्धिः । १ पतिप्रियत्वे तदर्थं व्रतं सौभाग्यव्रत व्रतशब्दे ५०६८ पृ० दृश्यम । सुभगायै सुभगाय वा हितं ष्यञ् । २ सिन्दूरे ३ टङ्कणे च राजनि० । विष्कम्भादिषु मध्ये ४ चतुर्थे योगे पु० ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5339,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौभाग्यं, क्ली, (सुभगायै हितम् । सुभगा + ष्यञ् “हृद्भगेति ।” ७ । ३ । १९ । इत्युभयपदवृद्धिः ।) सिन्दूरम् । टङ्कणः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “सौभाग्यं टङ्कणं क्षारो धातुद्रावकमुच्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ सुभगायाः मुभगस्य वा भावः । ष्यञ् ।) सुभ- गत्वम् । (यथा, कुमारे । ५ । १ । “तथा समक्षं दहता मनोभवं पिनाकिना भग्नमनोरथा सती । निनिन्द रूपं हृदयेन पार्व्वती प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता ॥”) योगभेदः । इति मेदिनी ॥ स च विष्कम्भादि- सप्तविंशतियोगान्तर्गतचतुर्थयोगः । तत्र जात- फलम् । “सौभाग्यजन्मा सुभगो मनुष्यः श्लाघ्यो जनानां धनवान् गुणज्ञः । उदारचित्तो बलवान् विवेकी महाभिमानी प्रियभाषणश्च ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ व्रतविशेषः । यथा, -- अगस्त्य उवाच । “अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाम्यं स्त्रीपुं सोरुपजायते ॥ फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षगा । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ सश्रीकञ्च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ एवं सर्व्वेषु शास्त्रे षु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ रुद्रो जनानां मर्त्यानां वाच्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीगौरीति निगद्यते ॥ एतयोरन्तरं यश्च ब्रूयात् सोऽधम उच्यते । तं नास्तिकं विजानीयात् सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतम् ॥ एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं संपूज्य भक्तितः । [] मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवाय त्रिनेत्रायेति वै मुखम् ॥ वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्व्वतः । एवमभ्यर्च्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेत् मधुसर्पिषा ॥ तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च । ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले ॥ गोधूमान्नन्तु भुञ्जीत कृष्णेऽप्येवं विधिः स्मृतः । आषाढादिद्वितीये तु पारणं तत्र भोजयेत् ॥ यवान्नन्तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषुं पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः ॥ शुचिः ॥ ततो माघे सिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद्गौरीं रुद्रं चैकत्र बुद्धिमान् ॥ सलक्ष्मीकं हरिञ्चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तां ब्राह्मणे दद्यात् पात्रभूते विचक्षणे ॥ अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्त्तिनि । सदाचारेऽथवा दद्यात् विष्णुभक्ते विशेषतः ॥ षड्भिः पात्रैरुपेतन्तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ तृतीयं तीलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥” इति वाराहे सौभाग्यव्रतनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-425-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सौभाग्यकल्पद्रुमसौभाग्यकल्पलतासौभाग्यकवचसौभाग्यकाण्डसौभाग्यक्रमदीपिकासौभाग्यगौरीव्रतविधिसौभाग्यघण्टासौभाग्यचिन्तामणिसौभाग्यचिह्नसौभाग्यतन्तुसौभाग्यतन्त्रसौभाग्यतन्त्रपारायणविधिसौभाग्यतृतीयासौभाग्यदेवतासौभाग्यफलसौभाग्यभास्करसौभाग्यमञ्जरीसौभाग्यमदसौभाग्यमालामन्त्रसौभाग्यरत्नाकरसौभाग्यलक्ष्मीकल्पेश्यामलाम्बास्तोत्रसौभाग्यलक्ष्मीतन्त्रेश्यामलाम्बावर्मरत्नसौभाग्यलक्ष्म्युपनिषद्सौभाग्यलतिकापद्धतिसौभाग्यलहरीसौभाग्यवतीसौभाग्यवत्सौभाग्यवत्तासौभाग्यवत्त्वसौभाग्यवर्धिनीसौभाग्यवान्सौभाग्यवायनसौभाग्यविद्यासौभाग्यविद्येश्वरस्तोत्रसौभाग्यविलोपिन्सौभाग्यविलोपीसौभाग्यव्रतसौभाग्यशयनसौभाग्यशयनव्रतसौभाग्यशयनव्रतकथा
🔁 जिनके अर्थ में "सौभाग्य" आता है (24)
हंत आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्दभदाक उन्नति । सौभाग्य । अभ्युदयरिष्ट कल्याण । मंगल । सौभाग्यसिंदूर इँगुर को पीसकर बनाया हुआ एक प्रकार का लाल रंग का चूर्ण जिसे सौभाग्यवती…सौभग सुभग होने का भाव । सौभाग्य । खुशकि- स्मती । खुशनसीबीशुभमंगल सौभाग्य । कल्याणभाग्यसंपद् सौभाग्यएकबाल प्रताप । सौभाग्यसुदैव सौभाग्य । अच्छा भाग्य । अच्छी किसमतसुहाग की सधवा रहने की अवस्था । अहिवात । सौभाग्यअहिबात सौभाग्य । सोहागखुशनसीबी सौभाग्यनेकबख्ती सौभाग्य । खुशकिस्मतीखुशकिस्मती सौभाग्यशि शिवपताका लकड़ी आदि के डंडे के एक सिरे पर पहनाया हुआ तिकोना या चौकोना कपड़ा, जिस…भागधेय भाग्य । तकदीर । किस्मतभंद प्रसन्नता । खुशीमायोभव शुभ । अच्छासुस्वधा कल्याण । मंगलसुष्ठुता मंगल । कल्याण । भलाईसंप्रसिद्धि सफलता । कृतकार्य होनाभलाई भले होने का भाव । भलापन । अच्छापनसंपदू सिद्धि । पूर्णता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें