🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:31:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पताका
patākā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पताका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लकड़ी आदि के डंडे के एक सिरे पर पहनाया हुआ तिकोना या चौकोना कपड़ा, जिसपर कभी कभी किसी राजा या संस्था का खास चिह्न या संकेत चित्रित रहता है । झंडा । झंड़ी । फरहरा । विशेष-दे॰ ध्वज । उ॰—धवल धाम चहुँ ओर फरहरत धुजा पताका ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २८२ । विशेष—साधारणतः मंगल या शोभा प्रकट करने के लिये पताका का व्यवहार होता है । देवताओं के पूजन में भी लोग पताका खड़ी करते या चढ़ाते हैं । युद्धयात्रा, मंगलयात्रा आदि में पताकाऐँ साथ साथ चलती हैं । राजा लोगों के साथ उनके विशष चिह्न से चित्रित पताकाएँ चलती हैं । कोई स्थान जीतने पर राजा लोग विजयचिह्न स्वरूप अपनी पताका वहाँ गाड़ते हैं । पर्या॰—कंदुली । कदली । कदलिका । जयंती । चिह्न । ध्वजा । वैजयंती । क्रि॰ प्र॰—उड़ना ।—उड़ाना ।—फहराना । मुहा॰—(किसी स्थान में अथवा किसी स्थान पर) पताका उड़ाना = अधिकार होना । राज्य होना । जैसे,—कोई समय था जब इस सारे देश में राजपूतों की ही पताका उड़ा करती थी । समकक्षरहित होना । सर्वप्रधान होना । सबसे श्रेष्ठ माना जाना । जैसे,—आज व्याकरण शास्त्र में अमुक पंडित की पताका उड़ रही है । (किसी वस्तु की) पताका उड़ाना = प्रसिद्ध होना । धूम होना । जैसे,—(क) आपकी दानशीलता की पताका चारों ओर उड़ रही है । पताका उड़ाना = आधिकार करना । विजयी होना । जैसे,—घबराने की बात नहीं, आज नहीं तो कल आप अवश्य ही इस दुर्ग पर अपनी पताका उड़ावेंगे । पताका गिरना = हार होना । परा- जय होना । जैसे,—दिन भर शत्रुओं के नाकों चने चबवाने के पीछे अंत को सायंकाल पराक्रमी राजपूतों की पताका गिर गई । पताकापतन या पताकापात = पताका गिरना । पताका फहराना = (१) पताका उड़ाना । (२) पताका उडाना विजय की पताका = विजयी पक्ष की वह पताका जो विजित पक्ष की पताका गिराकर उसके स्थान पर उड़ाई जाय । विजयसूचक पताका ।
२. वह डंडा जिसमें पताका पहनाई हुई होती है । ध्वज ।
३. सौभाग्य ।
४. तीर चलाने में उँगलियों का एक विशेष न्यास या स्थिति ।
५. दस खर्ब की संख्या जो अंकों में इस प्रकार लिखी जायगी--१०,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰०, ।
६. नाटक में वह स्थल जहाँ किसी पात्र के चिंतागत भाव या विषय का समर्थन या पोषण आगंतुक भाव से हो । विशेष—जहाँ एक पात्र एक विषय में कोई बात सोच रहा हो और दूसरा पात्र आकर दूसरे संबंध में कोई बात कहे, पर उसकी बात से प्रथम पात्र के चिंतागत विषय का मेल या पोषण होता हो वहाँ यह स्थल माना जाता है । विशेष दे॰ नाटक ।
७. पिंगल के ९ प्रत्ययों में से ८ वाँ जिसके द्वारा किसी निश्चित गरुलघु वर्ण के छंद अथवा छंदों का स्थान जाना जाय । विशेष—उदाहरणार्थ, प्रस्तार द्वारा यह मालूम हुआ कि ८ मात्राओं के कुल ३४ छंदभेद होते हैं और मेरु प्रत्यय द्वारा यह भी जाना गाया कि इनमें से ७ छंद १ गुरु और ६ लघु वर्ण के होंगे । अब यह जानना रहा कि ये सातों छंद किस किस स्थान के होंगे । पताका की क्रिया से यह ज्ञात होगा कि १३ वें, २१ वें, २६ वें, २९ वें, ३१ वें, ३२ वें, ३३ वें, स्थान के छंद १ गुरु और ६ लघु के होंगे ।
८. नाटयशाल अनुसार प्रासंगिक कथावस्तु के दो भेदों में से एक । वह कथावस्तु जो सानुबंध हो और बराबर चलती रहे । प्रासंगिक कथावस्तु का दूसरा भेद 'प्रकरी' है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताका f. See next.
पताका f. (ifc. f(आ). ) a flag, pennon, banner, sign, emblem, Br.; MBh.; Kāv. &c. (˚कां-√ लभ् or हृ, ‘to win the palm’, Daś.; Vcar.)
a flag-staff, L.
a partic. high number, MBh. (= महा-पद्म, Nīlak.)
(in dram.) an episode or episodical incident, Daśar.
good fortune, auspiciousness, L.
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताका 1 A flag, banner (fig. also); यं काममंजरी कामयते स हरतु सुभगपताकां Dk. 47 ‘let him carry the palm of beauty or good fortune’. --2 A flag-staff. --3 A sign, emblem, mark, symbol. --4 An episode or episodical incident in a drama, see पताकास्थानक below. --5 Auspiciousness, good fortune or luck. --Comp. --अंशुकं a flag. --स्थानकं (in dramaturgy) intimation of an episodical incident, when instead of the thing thought of or expected, another of the same character is brought in by some unexpected circumstance; (यत्रार्थे चिंतितेऽ न्यस्मिंस्तल्लिंगोऽन्यः प्रयुज्यते । आगंतुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ S. D. 299; for its different kinds, see 300 304).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पताका स्त्री पत्यते ज्ञायते योधोऽनया पत--नि० आक । त्रिकोणाकारे १ पटादिनिर्मिते वस्त्रखण्डभेदे । मण्डपे देयपताकालक्षणं हेमा० दा० गरुडपु० उक्तं यथा “सप्त- हस्ताः पताकाः स्युर्विंशत्यङ्गुलविस्तृताः । दशहस्ताः पताकानां दण्डाः पञ्चांशवेशिताः । सिन्दूरा कर्वूरा धूम्रा घूसरा मेघसन्निभा । हरिता पाण्डुवर्णा च शुभ्रा पूर्वादितः क्रमात् । एवं वर्णाः शुभाः कार्य्याः षताकाः पाकशासन!” । “लोकेशवर्णास्त्रयुताः पताकाः शैलेन्दुर्दर्घ्या- यतिकाश्च मध्ये । चित्रं ध्वजं दिक्करदैर्घ्यवंशं त्रिदी- स्ततप्रान्तगकिङ्किणीकम् । श्वेताञ्च नवमीं पूर्वेशान- योर्मध्यती बुधः । विन्यसेत्तु पताकाञ्च ध्वाजांस्ता अपि पूर्वतः” कुण्डोद्घोतः । “लोकेशानां लोकपालानां ये वर्णाः पीतादयः पूर्वश्लोकोक्ताः, गैरिकादिलिखतवज्रश- क्तिदण्डखड्गपाशाङ्कुशगदात्रिशूलानि (तेषामस्त्राणि) तैर्युताः सप्तहस्तदीर्घा एकहस्तविस्तृताः पताका दश- हस्तवंशशीर्षगाः चित्रं ध्वजं त्रिहस्तविस्तृतं प्रान्ते वर्त्तमानकिङ्किणीकं शीर्षे सचामरं दशहस्तदैर्घ्यवंशञ्च तादृशं तं मध्ये विन्यसेत् पूर्वादितः पताकाश्च विन्यसेदि- त्युत्तरश्लोकेनान्वयः नवमीं पताकां पूर्वेशानयोर्मध्ये श्वेतां तादृशीमेवाचार्यकुण्डे विन्यसेत् ध्वजांस्ता अपि पताकाश्च पूर्वादिक्रमेण भूमौ पञ्चांशरोपणेन विन्यसे- दिति” । अस्याः “त्रिकोणा वै पताकाः स्युश्चतुष्कोणा- ध्वजाः स्मृताः” विधा० उक्तेः त्रिकोणाकारता वीध्या । २ सौभाग्ये ३ नाटकाङ्गभेदे पताकास्थानकशब्दे दृश्यम् पिङ्गलोक्ते वक्ष्यमाणमेरुपङ्क्तिस्थतत्तत्कोष्ठस्थाङ्क- निर्धारितस्वरूपभेदानां प्रथमत्वद्वितीयत्वादिना ४ प्राति- स्विकरूपनिर्द्धारणे ५ निर्द्धारणाङ्कसमूहे वा यथोक्तं पिङ्गलतट्टीकयोः “अमुकवर्णमात्रापस्तारयोरेतावद्गुरुलघुयुक्तो भेद एतावत्संख्याक इति मेरुपङ्क्तिवर्त्तितत्तत्कोष्ठस्थाङ्क- निर्द्धारितस्वरूपसंख्यानां भेदानां प्रथमत्वद्वितीयत्वादि- प्रातिस्विकरूपस्य निर्द्धारणं निर्द्धारकाङ्कसमूहो वा प- ताका सा च द्विधा वर्णमात्राभेदात् । तत्र प्रथमं वर्णपताकानिर्माणप्रकारमाह उद्दिट्टेति” टी० । “उद्दिट्टा सरि अङ्का दिज्जसु पुब्बङ्के प्रर भरण कविज्जसु । पा- ओण अङ्क पडिहल पत्थरसक्ख प्रताआ करिज्जसु” पि० मू० “उद्दिष्टसद्बशानङ्कान् देहि पूर्वाङ्कस्य परस्मिन् भ- रणं कुरुष्व । प्रथमप्राप्तमङ्कं परित्यज प्रस्तारसंख्यं पताकां [] कुर्विति” संस्कृतम् । “उद्दिष्टाङ्कसदृशानङ्कान् देहीत्यर्थः षू० र्वमेकमङ्कं दत्त्वा उत्तरोत्तरं द्विगुणितान् द्विचतुरष्टादि- कानङ्कान् यथाप्रस्तारसख्यं स्थापयेत्यर्थः । ततः पूर्वाङ्कस्य परस्मिन्युत्तरवर्त्तिन्यङ्के प्रस्तारसंख्यं प्रस्तारस्य संख्या यस्यां क्रियायां तद्यथा स्यात्तथा भरणं योजनं कुरुष्वेत्यर्थः । प्रस्तारसंख्यमित्यस्य योजनकरणविशेषण- त्वेन यदि कुत्रचित् पूर्वाङ्कस्य पराङ्कयोजने प्रस्तार- संख्यातोऽधिका संख्या भवेत् तत्र तन्न ग्राह्यमित्याया- तम् । एवं कृते प्रथमप्राप्तमङ्कं परित्यज तेन यत्र प्रथम- प्राप्ताङ्क एव कुत्रचित् पूर्वाङ्कस्य योजननिष्पन्नाङ्कस्तत्र स न ग्राह्य इत्यप्यायातम् । एवं प्रकारेण वर्णानां पताकां कुरुष्वेत्यर्थः । अत्र यः पूर्वाङ्कः यत्र पराङ्के प्रथमं योज्यते तेन योजननिष्पन्ना अङ्काः तत्पराङ्कादयीऽधोधः- स्थाप्या इति नियमो गुरूपदेशतो बोध्यः । पूर्वपरश- ब्दादेरपेक्षाबोधजनकत्वात् क्रमशोऽपेक्षाकृतं पूर्वापरस्त्रं भवतीत्यपि । एतद्दर्शनं वक्ष्यमाणमेरुप्रस्तारे चतुर- क्षरवृत्तस्य प्रथमकोष्ठस्यितिकाङ्कसूचितः चतुर्ग
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पताका, स्त्री, पत्यते ज्ञायते कस्यचित् भेदोऽनया । (पत् + “वलाकादयश्च ।” उणां ४ । १४ । इति आक प्रत्ययेन साधुः ।) ध्वजम् । निशान् इति भाषा । (यथा, महाभारते । ६ । १७ । १५ । “श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः । तान्यनीकान्यशोभन्त राजन्रथपदातिभिः ॥”) तत्पर्य्यायः । वैजयन्ती २ केतनम् ३ ध्वजम् ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ९९ ॥ पटाका ५ जयन्ती ६ वैज- यन्तिका ७ कदली ८ कन्दुली ९ केतुः १० कद- लिका ११ व्योममण्डलम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ चिह्नम् १३ । इति जटाधरः ॥ केतनं ध्वजं एतद्दयं पताकादण्डे । इति भरतः ॥ सौभाग्यम् । नाट- काङ्गम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । २७ । “पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्य्येह वस्तुनि ॥” इह नाट्टे ॥ तल्लक्षणं यथा तत्रैव । ६ । २८ । “यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिंस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकन्तु तत् ॥” तद्भेदानाह तत्रैव । ६ । २९ -- ३२ । “सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्त्तितम् ॥ यथा, रत्नावल्यां ‘वासवदत्तेयमिति’ राजा यदा तत्कण्ठपाशं मोत्तयति तदा तदुक्त्या ‘सागरि- केयमिति’ प्रत्यभिज्ञाय ‘कथं प्रिया मे साग- रिका अलमलमतिमात्रम्’ इत्यादि फलरूपार्थ- सम्पत्तिः पूर्व्वापेक्षया उपचारातिशयात् गुण- वती उत्कृष्टा । १ । वचः सातिशयश्लिष्टं नानाबन्धसमाश्रयम् । पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्त्तितम् ॥ यथा, वेणीसंहारे सूत्रधारः । ‘रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च [] स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः । अत्र रक्तादीनां रुधिरशरीरार्थहेतुकश्लेषवशेन बीजार्थप्रतिपादनात् नेतृमङ्गलप्रतिपत्तौ सत्यां द्वितीयं पताकास्थानम् । २ । अर्थोपक्षेपकं यत्तु लीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते ॥ लीनं अव्यक्तार्थं श्लेष्टेन सम्वन्धयोग्येनाभिप्राया- न्तरप्रयुक्तेन प्रत्युत्तरेणोपेतं सविनयं विशेष- निश्चयप्राप्त्या सहितं सम्पद्यते यत् तत् तृतीयं पताकास्थानम् । यथा, वेणीसंहारे २ अङ्के । कञ्चुकी । ‘देव ! भग्नं भग्नम् ।’ राजा । ‘केन ।’ कञ्चुकी । ‘भीमेन ।’ राजा । ‘कस्य ।’ कञ्चुकी । ‘भवतः ।’ राजा । ‘आः ! किं प्रलपसि ?’ कञ्चुकी । (सभयम्) ‘देव ! ननु ब्रवीमि । भग्नं भीमेन भवतः ।’ राजा । ‘धिक् वृद्धापसद ! कोऽयमद्य ते व्यामोहः ।’ कञ्चुकी । ‘देव ! न व्यामोहः सत्यमेव । भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम् । पतितं किङ्किणीक्वाणबद्धाक्रन्दमिवक्षितौ ॥’ अत्र दुर्य्योधनोरुभग्नरूपप्रस्तुतसङ्क्रान्तमर्थोप- क्षेपणम् । ३ । द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तरापेक्षी पताकास्थानकं परम् ॥” ४ ॥) अङ्कः । केतुः । इति हेमचन्द्रः ॥ अस्य विवरणं ध्वजशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-022-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पताका" आता है (19)
चीन झंडी । पताकावैजयंती पताका । झंडाकदलिका झंडा । ध्वजा । पताकावातपट पताका । ध्वजाधजा ध्वाजा । पताकाबैरख सेना का झंडा । ध्वजा । पताका । निशानध्वजा पताका । झंड़ा । निशानफरहरा पताका । झंडाफ्लैग झंडा । पताकापायक्क पु संज्ञा पुं॰ ध्वजा । पताकाकेतुवसन पताका । ध्वजा । झंडापताकांशु पताकांशुक संज्ञा पुं॰ झड़ा । झंड़ी । पताका । पताका का कपड़ाकेतु ज्ञानचिह्न वह लक्षण जिससे किसी चीज की पहचान हो । निशानअक्र स्थिर । निष्क्रिय । अकर्मण्यजयंती विजय करनेवाली । विज- यिनी ।—अर्थप्रकृति नाटको में आनेवाली पाँच महत्वपूर्ण स्थितियाँ—झंडा तिकोने या चौकोर कपडे़ का टुकडा़ जिसका एक सिरा लकडी़ आदि के डंडे में लग…लहबर एक प्रकार का बहुत लंबा और ढीला ढाला पहनावा । चोंगा । लबादा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें