🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:55:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिह्न
cihna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्यंजन (3.3.123) कढ़ी · अंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिह्न संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ चिह्नित]
१. वह लक्षण जिससे किसी चीज की पहचान हो । निशान ।
२. पताका । झंडी ।
३. किसी प्रकार का दाग या धब्बा ।
४. छाप (पैरों का निशान) (को॰) ।
५. रेखा । लकीर (को॰) ।
६. पद आदि की सूचक चीज (को॰) ।
७. लक्ष्य (को॰) ।
८. स्मृति दिलानेवाला वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिह्न n. a mark, spot, stamp, sign, characteristic, symptom, MBh.; R. &c. (ifc. f(आ). , Ragh. ii, 7; Ratnāv. i, 6/7)
a banner, insignia, L.
a zodiacal sign, VarBṛS. iii, 3
(in Gr.) aim, direction towards, Vop. v, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिह्नं 1 Mark, spot, stamp, symbol; emblem, badge, symptom; ग्रामेषु यूपचिह्नेषु R. 1. 44; 3. 55; संनिपातस्य चिह्नानि Pt. 1. 177. --2 A sign, indication; प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि R. 2. 22; प्रहर्षचिह्न 2. 68. --3 A sign of the zodiac. --4 Stamp, print, impression; पद˚. --5 Aim, direction. --Comp. --कारिन् a. {1} marking, spotting. {2} striking, wounding, killing. {3} frightful, hideous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिह्न लक्षणे अ० चु० उभ० सक० सट् । चिह्नयति ते अचि- चिह्नत् त । सौत्रोऽयमिति वृद्धाः ।
चिह्न न० चिह्न--अच्, चह--न उपघाया इत्त्वम् वा । [] लघ्वादिके (।ऽ) १ त्रिकले गणे शब्दार्थचि० । २ लक्षणे च “चक्रे प्रजाः स्वाः सनिमेषचिह्नाः “स्वनामचिह्नं निच- खान सायकम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2953,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिह्न, लक्षणे । (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) सौत्रश्चुरादिरिति वृद्धाः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
चिह्नं, क्ली, (चिह्न्यतेऽनेनेति । चिह्न लक्षणे + करणे घञ् ।) चिह्न्यते येन तत् । चिना इति दाग् इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कलङ्कः २ अङ्कः ३ लाञ्छनम् ४ लक्ष्म ५ लक्षणम् ६ लिङ्गम् ७ । इत्य- मरः । १ । ३ । १७ ॥ लक्ष्मणः ८ । इति भरतः ॥ अभिज्ञानम् ९ । इति जटाधरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १५ । ९ । “वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः । पादयोररविन्दञ्च तं वै मेने हरेः कलाम् ॥”) पताका । इति मेदिनी । ने, ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-454-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिह्न" आता है (49)
आसार चिह्न । लक्षण । निशानध्वज चिह्न । निशानलिंग वह जिससे किसी वस्तु की पहचान हो । चिह्न । लक्षण । निशानलांछन चिह्न । निशानन्यंग लक्षण । चिह्नउपलक्ष्य संकेत । चिह्नलक्ष्म चिह्न । निशानलक्षणक चिह्न । निशान । लच्छनप्रतिलक्षण लक्ष्म । चिह्नबैज चिह्नअलामत लक्षण । निशान । चिह्नदलालत चिह्न । पता । लक्षणमारका चिह्न । निशानमार्का कोई अंक वा चिह्न जो किसी विशेष बात का सूचक हो । चिह्न । संकेत । छापविलेभा चिह्न । खरोच । निशानसहदानी पु संज्ञा स्त्री॰ निशानी । पहचान । चिह्नसहिजानी पु † संज्ञा स्त्री॰ निशानी । चिह्न । पहचाननामनिशान चिह्न । पता । ठिकाना । जैसे,— उस मैदान में बस्ती का नाम निशान भी नहीं …पद व्यवसाय । कामअंक संख्या । आददलेश अणुलोत आसु । लोरकेतन निमंत्रण । आह्वानकेतु ज्ञानलक्ष एक लाख । सौ हजारहोरा दे॰ 'होला'निकेत घर । मकान । स्थान । जगहलक्षण किसी पदार्थ की वह विशेषता जिसके द्वारा वह पहचाना जाय । वे गुण आदि जो क…प्रतीक प्रतिकूल । विरुद्धव्यंजन व्यक्त या प्रकट करने अथवा होने की क्रियानिमित्त हैतु । कारणप्रज्ञान (सं॰)छा आच्छादन । छिपानाअंकस शरीर । देह । जिस्म । तननिशान तेज करना । सान पर चढ़ाना । यौ॰—निशानपट्ट = सान धरने का पत्थरलक्ष्मण रघुवंशी राजा दशरथ के चार पुत्रों में में से दूसरे पुत्र, जो सुमित्रा क…वैजयंती पताका । झंडाविनिवेश प्रवेश । घुसनारेख रेखा । लकीरविप्रुट् पानी की छोटी बूँद या छींटाअसर आभव । दबावखोज अनुसंधान । तलाश । शोध । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लगाना ।—होना । मुहा॰—खोज खबर…दसी कपड़े के छोर पर का सूत । छोरसैन अपना भाव प्रकट करने के लिये आँख या उँगली आदि से किया हुआ इंगित या इशार…लखाउ पु संज्ञा पुं॰खचीना † संज्ञा पुं॰खोदाई खोदने का कामनुकता बिंदु । बिंदीचिन्हानी † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें