🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केतन
ketana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निमंत्रण । आह्वान ।
२. ध्वजा । उ॰— प्रकट सजीव चित्र सा था शून्य पट पर दंडहीन केतन दश के निकेतन में ।—साकेत, पृ॰ ३६७ ।
३. चिह्न । प्रतीक ।
४. घर ।
५. धब्बा । दाग (को॰) ।
६. शरीर (को॰) ।
७. स्थान । जगह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतन n. a summons, invitation, Mn. iv, 110; MBh.; MārkP.
a house, abode, MBh.; R.; BhP.; Kathās.
‘abode of the soul’, the body, Gīt. vii, 5 (ifc. f(आ). )
place, site, Kathās. xxvi, 44
sign, mark, symbol (of a deity), ensign (of a warrior), flag or banner (e g. वानर-क्˚, ‘one who has a monkey as his ensign or arms’, MBh.; see also मकर-क्˚, &c.), MBh.; R.; Ragh. ix, 38
business, indispensable act, Mālatīm.
केतन ˚तय, &c. See केत.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतनं [कित्-ल्युट्] 1 A house, an abode; अकलितमहिमानः केतनं मगलानां Māl. 2. 9; मम मरणमेव वरमतिवितथकेतना Gīt. 7. --2 An invitation, summons. --3 Place, site. --4 A flag, banner; भग्नं भीमेन मरुता भवतो रथकेतनं Ve. 2. 23; Śi. 14. 28; R. 9. 39. --5 A sign, symbol; as in मकरकेतन. --6 An indispensable act (also religious); निवापांजलिदानेन केतनैः श्राद्धकर्मभिः । तस्योपकारे शक्तस्त्वं किं जीवन् किमुतान्यथा Ve. 3. 16. --7 A spot, mark.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतन न० कित--भावाधिकरणकर्म्मकरणेषु यथायथं ल्युट् । १ निमन्त्रणे, २ ध्वजे, ३ अम० । ४ चिह्ने, ५ गृहे हेमच० । ६ स्थाने शब्दरत्ना० । ७ कृत्ये मेदि० । तत्र निमन्त्रणे “प्रतिगृह्य द्विजोविद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम्” मनुः । “यावन्तः पति- ताविप्रा जःडोन्मत्तास्तथैव च । दैवे वाप्यथ वा पित्र्ये तावन्ना र्हन्ति केतनम्” । मनुः वासे “न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च” भा० व० १३३६९ । ध्वजे । “भग्नं भीमेन मरुता भवतो रथकेतनम्” वेणी० “स- माललम्बे वृषराजकेतनः” कुमा० “व्यद्रवन्त रणे भीता विकीर्ण्णायुधकेतनाः” भा० व० १४३०० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2230,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतनं, क्ली, (कित् निवासाद्यर्थेषु + कर्म्मभावकरणा- धिकरणादिषु यथायथं ल्युट् ।) ध्वजः । (यथा, रघुवंशे ९ । ३९ । “अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसङ्गपरिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापमतेजयदंशुभि- र्हिमकरो मकरोर्ज्जितकेतनम्” ॥) कार्य्यम् । निमन्त्रणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ११३ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ११० । “प्रतिगृह्य द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्त्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके” ॥) चिह्नम् । गृहम् । इति हेमचन्द्रः । (यथा, रामायणे १ । ७४ । ८ । “स त्वं धर्म्मपरो भूत्वा कश्यपाय वसुन्धराम् । दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः” ॥) स्थानम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, विष्णुपुराणे १ । ११ । ९ । “एतद्राजासनं सर्व्वभूभृत्संश्रयकेतनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-186-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें