🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:13:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्वज
dhvaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चिह्न । निशान ।
२. वह लंबा या ऊँचा डंडा जिसे किसी बात का चिह्न प्रकट करने के लिये खड़ा करते है या जिसे समारोह के साथ लेकर चलते है । बाँस, लोहे, लकड़ी आदी की लंबी छड़ जिसे सेना की चढ़ाई या ओर किसी तैयारी के समय़ साथ लेकर चलते है और जिसके सिरे पर कोई चिह्न बना रहता है, या पताका बँधी रहती है । निशान । झ़ड़ । विशेष— राजाओं की सेना का चिह्नस्वरुप जो लंबा दंड़ होता है वह ध्वज (निशान) कहलाता है । यह दो प्रकार का होता है ।— सपताक और निष्पताक । ध्वजदंड़ बकुल, पलाश, कदंब आदि कई खकडि़यों का होता है । ध्वजा परिमाणभेद से आठ प्रकार की होती है— जया, विजाया, भीमा, चपला, वैजयंतिका, दीर्घा, विशाला और लोला । जया पाँच हाथ की होती है, विजया छह हाथ की, इसी प्रकार एक एक हस बढता जाता है । ध्वज मे जो चौखूँटा या तिकोना कपड़ा कंवा होता है उसे पताका कहते हैं । पताका कई वर्ण की होती है और उनमें चित्र आदि भी बने रहते है । जिस पताका मे हाथी, सिह आदि बने हो वह जयंती, जिसमें मोर, आदि बने हो बह अष्टमंगला कहलाती है; इसी प्रकार और भी समझिए । (युक्तिकल्पतरु) ।
३. ध्वजा लेकर चलनेवाला आदमी । शौड़िक । विशेष— मनु ने शौड़िक को अतिशय नीच लिखा है ।
४. खाट की पट्टी ।
५. लिंग । पूरुषेंद्रिय । यौ॰— ध्वजभंग
६. दर्प । गर्व । घमंड़ ।
७. वह घर जिसकी स्थिति पूर्व की ओर हो ।
८. हदबंदी का निशान ।
९. मदिरा का व्यवसायी । कलाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वज m. (n. only, Hariv. 9245 and g. अर्धर्चादि; fr. 2. ध्वज्) a banner, flag, standard (ifc. f(आ). ), RV. &c. &c.
a flag-staff, W.
mark, emblem, ensign, characteristic, sign, MBh.; Hariv.
attribute of a deity (cf. मकर-, वृषभ- &c.)
the sign of any trade (esp. of a distillery or tavern) and the business there carried on Mn. iv, 85
a distiller or vendor of spirituous liquors, L.
(ifc.) the ornament of (e.g. कुल-ध्वज), L.
the organ of generation (of any animal, male or female), Suśr.; L. (cf. पुं-, स्त्री-)
a skull carried on a staff (as a penance for the murder of a Brāhman, W.; as a mark of ascetics and Yogīs, MW.)
N. of a tree (= -वृक्ष), Cat.
a place prepared in a peculiar way for building, L. (in pros.) an iambic
(in Gr.) a partic. kind of Krama-pāṭha
(in astrol.) N. of a Yoga
pride, arrogance, hypocrisy, L.
N. of a Grāma, Pāṇ. iv, 2, 109, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वजः [ध्वज्-अच्] 1 A flag, banner, standard, ensign; R. 7. 40; 17. 32; Pt. 1. 26. --2 A distinguished or eminent person, the flag or ornament (at the end of comp.); as in कुलध्वजः ‘the head, ornament, or distinguished person of a family.’ --3 A flag-staff. --4 A mark, emblem, sign, a symbol; वृषभ˚, मकर˚ &c. --5 The attribute of a deity. --6 The sign of a tavern. --7 The sign of a trade, any trademark. --8 The organ of generation, (of any animal, male or female). --9 One who prepares and sells liquors. --10 A house situated to the east of any object. --11 Pride. --12 Hypocrisy. --13 A skull carried [] on a staff (as a mark of ascetics). --14 (In prosody) An iambic foot. (‘ध्वजीकृ to hoist a flag; fig. to use as a a plea or pretext). --Comp. --अंशुकं, --पटः, --टं a flag; R. 12. 85. --आहृत a. seized on the battle-field. --उत्थानं a festival in honor of Indra. --गृहं a room in which banners are kept. --द्रुमः the palm tree. --प्रहरणः air, wind. --भंगः --पातः inability to beget children. --यंत्रं any contrivance to which a flag-staff is fastened. --यष्टिः a flag-staff; Ms. 9. 285.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वज, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) वकारयुक्तः । ध्वजति । इति दुर्गा- दासः ॥
ध्वज, इ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं सकं-सेट् । इदित् ।) वकारयुक्तः । इ, ध्वञ्ज्यते । इति दुर्गादासः ॥
ध्वजः, पुं, (ध्वजोऽस्त्यस्येति । ध्वज + अर्शआदि- त्वादच् ।) शौण्डिकः । इति मेदिनी । जे, १० ॥ (यथा, मनुः । ४ । ८५ । “दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥”)
ध्वजः, पुं क्ली, (ध्वजति उच्छ्रितो भवतीति । ध्वज + पचाद्यच् ।) पतका । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३२ । “किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा । आरोहति नयः स्वस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा ॥”) खट्वाङ्गम् । मेढ्रम् । (यथा, सुश्रुते चिकित्सित- स्थाने १९ अध्याये । “विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्र्मासैः क्षीयते ध्वजः ॥”) चिह्नम् । इति मेदिनी । जे, ११ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३३ । १७ । “तं वव्रे वाहनं विष्णुर्गरुत्मन्तं महाबलम् । ध्वजञ्च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यतीति तम् ॥”) गर्व्वः । दर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥ पूर्व्वदिशो गृहम् । इति हेमचन्द्रः ॥ पताकादण्डः । तत्- पर्य्यायः । केतनम् २ । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, महाभारते । ७ । २७ । ६ । “ततोऽर्ज्जुनः सुशर्म्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । ध्वजं धनुश्चास्य तथा क्षुराभ्यां समकृन्तत ॥”) ध्वजयुक्तिर्यथा, -- “सेनाचिह्नं क्षितीशानां दण्डो ध्वज इति स्मृतः । सपताको निष्पताकः स ज्ञेयो द्बिविधो बुधैः ॥ पताका सार्द्धदैर्घ्येण दण्डस्तु पृथिवीभुजाम् । सपताकध्वजस्याग्रे यदा हस्तं परिन्यसेत् ॥ जयहस्तो ध्वजो नाम नैनं सामान्यमर्हति । वंशोऽथ वाकुलः शालः पालाशश्चाम्पकस्तथा ॥ नैपो नैम्बोऽथवा दण्डस्तथा वैराजवारणः । अवद्धादिकसंज्ञानां वर्णरूपप्रकाशितः ॥ सर्व्वेषाञ्चैव वंशस्तु दण्डः सम्पत्तिकारकः ॥” अ क च ट त प य शाः ॥ “प्रतापाय पताकास्तु अष्टावेव प्रकाशिताः । पञ्चहस्तायता हस्तपरिणाहा जयाभिधा ॥ जया च विजया भीमा चपला वैजयन्तिका । दीर्धा विशाला लोला च ज्ञेया हस्तैकवृद्धितः ॥ परिणाहे पादवृद्धिरथ वर्णस्य निर्णयः । रक्तः श्वेतोऽरुणः पीतश्चित्रो नीलोऽथ कर्वुरः ॥ कृष्णश्चेति पताकानां वर्णरूपप्रकाशितः । अवद्धादिकसंज्ञानामष्टानामष्टकत्रयम् ॥ कलसो दर्पणश्चन्द्रः पद्मकोषो यथाक्रमम् । ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातीनां संप्रकाशितः ॥ गजादियुक्ता सा प्रोक्ता जयन्ती सर्व्वमङ्गला । गजः सिंहो हयो द्बीपी चतुर्णां पृथिवी- भुजाम् ॥ [] हंसादियुक्ता विज्ञेया राज्ञां सैवाष्टमङ्गला । हंसः केकी शुकश्चासो ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ॥ चामरादिसमायुक्ता सा ज्ञेया सर्व्वबुद्धिदा । चामरश्चासपक्षाणि चित्रवस्त्रं तथा सितम् ॥ चतुर्णां वेदनयनपक्षेन्दुगणितक्रमात् । तदग्रे यदि विन्यस्तं पताकाद्वितयं भवेत् ॥ इयं हि सर्व्वतो भद्रा पताका चक्रवर्त्तिनः । तद्बर्णः पूर्व्ववज्ज्ञेयः प्रमाणं विधिबोधितम् ॥ कानकं राजतं ताम्रं नानाधातुमयं क्रमात् । कुम्भादिकं प्रशंसन्ति पताकाग्रे महीभुजाम् ॥ तत्रापि रत्नविन्यासो विधेयो राजतक्रमः । चतुर्भिर्म्मकरास्याद्यैर्युक्ता चेत् सर्व्वसिद्धिदा । तदा श्रेयस्करी नाम सा पताका विजायते ॥ मकरोऽथ गजः सिंहो व्याघ्रो वाजी मृगः शुकः । शुचिश्चेति समुद्दिष्टमादित्यादिदशा भुवाम् ॥ इति प्रोक्तः पताकानां निर्णयः पृथिवीभुजाम् ॥” अथ निष्पताकध्वजः । “पूर्व्ववद्दण्डनियमस्तत्र दैर्घ्ये विशेषणम् । दण्डः पक्षाणि पद्मञ्च कुम्भश्च विहगो मणिः ॥ निष्पताको ध्वजो राज्ञां षड्भिरेतैः सुसंस्थितैः । जयः कपालो विजयः क्षेत्रन्तत्र शिवः क्रमात् ॥ राज्ञः पुरुषमानेन दण्डमानं प्रकीर्त्तितम् । ऊर्द्ध्वाधःक्रमयोगेन तद्दण्डादिकमुच्यते ॥ केकी चासो मत्स्यरङ्कस्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्वज" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें