🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:40:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्वजभंग
dhvajabhaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वजभंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ ध्वजभङ्ग] एक रोग जिसमें पुरूष की स्त्रीसंभोग की शक्ति नहीं रह जाती । कलीबता । नपुंसकता । विशेष—इस रोग में पुराषेंद्रिय की पोशियाँ ओर नाड़ियाँ शिथिल पड़ जाती है । चरक आदि आयुर्वेद के आचाय़ों के मता- नुसार यह रोग अम्ल, क्षार आदि के अधिक भोजन से दुष्ट योनि-गमन से, क्षत आदि लगने से, वीर्य के प्रतिरोध से तथा ऐसे हो ओर कारणों से होता है । भावप्रकाश में लिखा है कि संयोग के समय भय, शोक, क्रोध आदि का संचार होने से अनभिप्रेता या द्वेष रखनेवाली स्त्री के साथ गमन करने से मानस क्लैब्य उत्प्न्न होता है । यह रोग अधिकार अधिक शुक्रक्षय ओर इंद्रियचालन से उत्प्न्न होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वज—भङ्ग m. fracture or fall of a b˚, W.
fall of the male organ, impotence, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वजभङ्ग पु० ध्वजस्य मेढ्रस्य भङ्गः । चरकोक्ते क्लीवताप्रयो- जके रोगभेदे यथा “अत्यम्ललबणक्षारविरुद्धाशन- भोजनात् । तथाम्बुपानाद्विषमात् पिष्ठान्नगुरुभोज- नात् । दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्व्याधिकर्षणात् । क- ल्याणीगमनाच्चापि वियोनिगमनादपि । दीर्घरोम्णीं चिरोत्सृष्टां तथैव च परिस्रुताम् । ईदृशीं प्रमदां मोहात् यदि गच्छति मानवः । चतुःपदाभिगमना- च्छेफसश्चाभिघाततः । अधावनाच्च मेढ्रस्य शस्त्रदन्त- नखक्षतात् । कष्ठप्रहारनिष्पेषशूकानाञ्च निषे- वणात् । रेतसश्च प्रतीघातान् ध्वजभङ्गः प्रवर्त्तते । चरकः । तस्य चिह्नं यथा “शुक्रेऽचिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा । तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूपा- यतीव च” इति वाभटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वजभङ्गः, पुं, (ध्वजस्य मेढ्रस्य भङ्गः ।) क्लीवत्व- जनकरोगविशेषः । तस्य निदानं यथा, -- “अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धाशनभोजनात् । तथाम्बुपानाद्बिषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात् ॥ दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्ब्याधिकर्षणात् । कल्याणीगमनाच्चापि वियोनिगमनादपि ॥ दीर्घरोम्नीं चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम् । दुर्गन्धां दुष्टयोनिञ्च तथैव च परिसुताम् ॥ ईदृशीं प्रमदां मोहात् यदि गच्छति मानवः चतुःपदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः । अधावनाच्च मेढ्रस्य शस्त्रदन्तनखक्षतात् ॥ काष्ठप्रहारनिष्पेषशूकानाञ्च निषेवणात् । रेतसश्च प्रतीघातात् ध्वजभङ्गः प्रवर्त्तते ॥” इति चरकः ॥ * ॥ तस्य चिह्नं यथा, -- “शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा । तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूपायतीव च ॥” इति वाभटः ॥ * ॥ अपि च । “तैस्तैर्भावैरहृद्यैश्च रिरंसोर्मनसि क्षते । ध्वजः पतत्यधो नॄणां क्लैव्यं सद्यः प्रजायते ॥ भक्ष्यैरम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः । सौम्यधातुक्षयाद्दुष्टः क्लैव्यं तदपरं स्मृतम् ॥ अतिव्यवायशीलो यो न च वाजिक्रियारतः । ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् ॥ [] असाध्यं सहजं क्लैव्यं मर्म्मच्छेदोद्भवञ्च यत् । असाध्यानां विशिष्टानां कार्य्यो वाजिकरो विधिः ॥ तस्य चिकित्सा यथा, वैद्यके । “सुवर्णासुवत्साशुभाधेनुधन्या- घृतं योगयोगे प्रशस्तं सप्रस्थम् । मृदौ वा दराग्नौ पचेत् पाकशूर- स्तदा तेजपत्रं हरिद्रासुपिष्टम् ॥ विधौ शुद्धिहेतौ समुस्तं सुपिष्टं विधेयं सुगन्धाय वृद्धोपदेशात् । समूलाश्वगन्धासप्रस्थं विचूर्णं शुभं वारि दत्त्वा गुणं वेदयुक्तम् ॥ यदा शेषभूतं तदा योगयोगे पचेत् पाकविज्ञो भृशं दर्व्विचालात् । पचेद्गाविदुग्धं घृतस्यापि तुल्यं विदारीं सप्रस्थां तथा तेन वैद्यः ॥ तथा शाल्मलीतोयदत्तं सप्रस्थं वितार्य्यावतिष्ठेद्घृतं योगराजः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-812-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें