🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंक
aṃka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंक संज्ञा पुं॰ [ सं॰ अङ्क] [ वि॰ अङ्कि, अङ्कनीय, अङ्कय] १ संख्या । आदद ।
२. संरया का चिह्न, जैसे १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, । रामनाम को अंक्र है साधन है सून ।—तुलसी ग्रं॰,पृ॰
१०४. ।
३. चिह्न । निशान । छाप । आँक । उ॰—सीय राम पद आंव बराए । लषन चल्हि मग दाहिन लाए । -मानस, २ ।२
१३. ।
४. दाग । धब्बा । उ॰—जहाँ यह श्यामता को अंक है मयंक में -भिखारी ग्रं॰, भा॰१, पृ॰ ४९ ।
५. काजल की बिंदी नजर से बचाने के लिये बच्चे के माथे पर लगा देते है । ड़िठेना । अनखीं ।
६. अक्षर । उ॰ — अदभत रामनाम के अंक ।— सूर, १ ।
९०. ।
७. लेख । लिखावट । उ॰— खंड़ित करने को भाग्य अंक । देखा भविष्ट के प्रति अशंक ।— अनामिका, पृ॰ १
२३. ।
८. भाग्य । लिखन । विस्मत । उ॰— जो बिधना ने लिखि दियो छठी रात को अंक राई घटै न तिल बढै रहु रे निसंक ।— किस्सा॰, पृ॰
८०. ।
९. गोद । क्रोड़ । कोली । उ॰— जिस पृथिवी से सदोष वह सीता- अंक में उसी के आज लीन ।— तुलसी॰ पृ॰
४४. । १०,बार । दफा । मर्तबा । उ॰— एक्हु अंक न हरि भजैसि रे सठ सूर गँवार ।—सूर (शब्द॰) ।
११. नाटक का एक अंश जिसकी समाप्ति पर जवनिका गिरा दी जाती है ।
१२. दस प्रकार के रूपकों में से एक जिसकी इतिहासप्रसिद्ध कथा में नाटककार उलटफेरक कर सकता है । इस्के रसयुत्क आख्यान में प्रधान रस करण और एक ही एंक होता हैं । इसकी भाषा सरल और पद छोटा होना चाहिए ।
१३. किसी पत्र या पत्रि का कोइ समायिक प्रति ।
१४. नौकी संख्या ( क्योकि अंक नौ ही तक होते है) ।
१५. एक की संख्या । (को॰) ।
१६. एक संख्या । सून्य (को॰) । १७ पाप । दुःख ।
१८. शरीर । अंग । देह । जैसे— ' अंवधारिणी' में ' अंक' ।
१९. बगल । पार्श्र्व । जैसे— 'अंकपरिवर्तन' में ' अंक' ।
२०. कटि । कमर । उ॰— सहं सूर सामंत बंधैति अंकं ।— पृ॰ रा॰, ५१ ।१
२०. ।
२१. वक्र रेखा । उ॰— भृकुटि अंक बकुरिय ।— पृ॰ रा॰, ६१ ।२४
५७. ।
२२. हुक या हुव जैसा टेढ़ औजार (को॰)
२३. मोड़ । झकाव (को॰) । २४ काठ । गला । गर्दन । उ॰— अंबरमाला इक्क अंक परिराइ वह्मौ इह ।— पृ॰ रा॰, ७ ।
२६. ।
२५. विभषण (को॰) ।
२६. — स्थान (को॰)
२७. चित्रयुद्ध । नवली लड़ाई (को॰) ।
२८. प्रकरण (को॰) ।
२९. पर्वत (को॰) ।
३०. रथ का एक अंश या भाग (को॰) ।
३१. पशु को दागने का चिह्न (को) ।
३२. सहस्थिति (को॰) । मुहा॰—अंक देना= गले लगाने । आलिग्न देना । अंक भरना = हृदय से लगाना । लिपटाना । गले लगाना । दोनों हाथों से घेरकर प्यार से दवाना । परिरंझण करना । अलिंगन करना । उ॰— उठी परजंक ते मयंक बदनी को लखि, अक भरिबे को फेरि लाल मन ल्लकै ।— भिखारी॰, ग्रं॰, भा॰
१. पृ॰ २४५ । अंक मिलाना = दे॰ ' अंक भरना' । उ॰— नारी नाम बहिन जो आही । तासो कैसे अंक मिलाहा । — कबीर सा॰ पृ॰ १०१० । अंक लगना = दे॰ 'अंक देना' । अंक लगाना = दे॰ ' अंक भरना ।' उ॰— बावरी जो पै कलंक लग्यौ तो निसंक ह्वै क्यों नहि अंक लगावती ।— इति॰, पृ॰ २६३ । अंक में समाना = लीन होना । सायुज्य मुत्ति प्राप्त करना । उ॰— जैसे बनिका काटि की आ है राई । ऐसे हरिजन अंकि समाई ।— प्राणा॰, पृ॰ १५८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्क m. a hook, RV. i, 162, 13, &c.
part of a chariot (used in the dual), TS.; TBr.
a curve
the curve in the human, especially the female, figure above the hip (where infants sitting astride are carried by mothers, hence often = ‘breast’ or ‘lap’)
the side or flank
the body
proximity, place
the bend in the arm
any hook or crooked instrument
a curved line
a numerical figure, cipher, a figure or mark branded on an animal, &c.
any mark, line, stroke, ornament, stigma
a number
the numbers one and nine
a co-efficient
an act of a drama
a drama
a military show or sham-fight
a misdeed, a sin, L.
a kind of regnal year (used in Orissa and usually spoken of as Onko year; the peculiarity of it is that in counting the years of the reign of a king certain numbers are omitted, thus, accord. to one system, the numbers ending with 6 or 0, excepting 10, are dropped, so that the sequence of the years would be-1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 21 &c.)
अङ्क [cf. Gk. ἀγκάς, ἀγκάλη, ἀγκών, ὄγκος, and Lat. uncus].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (7,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंकः [अंक् कर्तरि करणे वा अच्] 1 The lap (n. also); अंकाद्ययावंकमुदीरिताशीः Ku. 7. 5 passed from lap to lap. --2 A mark, sign; अलक्तकांकां पदवीं ततान R. 7. 9; पदपंक्तिरलक्तांका [] Rām.; रतिवलयपदांके कंठे Ku. 2. 64 marked with the signs or traces &c.; मद्गोत्रांकं गेयं Me. 86; a stain, spot, stigma, brand; इंदोः किरणेष्विवांकः Ku. 1. 3; कट्यां कृतांको निर्वास्यः Ms. 8. 281. --3 A numerical figure; a number; the number {9} --4 A side, flank; proximity, reach (connected with 1 above); समुत्सुकेवांकमुपैति सिद्धिः Ki. 3. 40; प्रेम्णोपकंठं मुहुरंकभाजो रत्नावलीरंबुधिराबबंध Śi. 3. 36; सिंहो जंबुकमंकमागतमपि त्यत्त्वा निहंति द्विपं Bh. 2. 30; Ki. 17. 64, See ˚आगत below. --5 An act of a drama, for its nature &c, See S. D. 278. --6 A hook or curved instrument. --7 A species of dramatic composition, one of the ten varieties of रूपक, See S. D. 519. --8 An ornament (भूषा). --9 A sham fight, military show (चित्रयुद्ध). --10 A coefficient. --11 A place. --12 A sin, misdeed. --13 A line, curved line; a curve or bend generally, the bend in the arm. --14 The body. --15 A mountain. [cf. L. uncus; Gr. ogkos]. --Comp. --अंकं [अंके मध्ये अंकाः शतपत्रादिचिह्नानि यस्य Tv.] water. --अवतारः when an act, hinted by persons at the end of the preceding act, is brought in continuity with the latter, it is called अंकावतार (descent of an act), as the sixth act of Śakuntalā or second of Mālavikāgnimitra (अंकांते सूचितः पात्रैस्तदंकस्याविभागतः । यत्रांकोवतरत्येर्षोकावतार इति स्मृतः S. D. 311). The Daśarūpa defines it differently; अंकावतारस्त्वंकांते पातोंकस्याविभागतः । एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमंकैः प्रदर्शयेत् 1. 56. --आगत, --गत a. [द्वि. त.] come within the grasp or reach; सिंहत्वं ˚सत्त्ववृत्ति R. 2. 38; श्रियं युवाप्यंकगतामभोक्ता R. 13. 67. --करणं marking, branding &c. --तंत्रं the science of numbers (arithmetical or algebraical). --धारणं --णा {1} bearing or having marks, such as those on the body of a Vaiṣṇava. {2} manner of holding the person, figure. --परिवर्तः [स. त.] {1} turning on the other side. {2} rolling or dallying in the lap or on the person; अपि कर्णजाहविनिवेशिताननः प्रियया तदंकपरिवर्तमाप्नुयां Māl. 5. 8 (an occasion for) embrace (अंके क्रोडे सर्वतोभावेन वर्तनं हृदयालिंगनं इत्यर्थः --Jagaddhara; so ˚परिवर्तिन्; भर्तुः ˚नी भव M. 3.) --पादव्रतं N. of a Vrata; title of a chapter in the भविष्योत्तरपुराण. --पालिः --ली [पा-अलि ष. त. वा. ङीप्] {1} the extremity or region of the lap (क्रोडप्रांत or प्रदेश); a seat in the [] lap; hence, an embrace; तावद्गाढं वितर सकृदप्यंकपालीं प्रसीद Māl. 8. 2. {2} [ अंकेन पालयति पाल्-इ. तृ. त.] a nurse. {3} --(ली) a variety of plant, Piring or Medicago Esculenta; [वेदिकाख्यगंधद्रव्यं]. --पाशः [अंकः पाश इव बंधनेनेव पातनहेतुर्यत्र Tv.] an operation in arithmetic by which a peculiar concatenation or chain of numbers is formed by making the figures 1, 2 &c. exchange places ( स्थानांतमेकादिचयांकघातः संख्याविभेदा नियतैः स्युरंकैः । भक्तोंकमित्यांकसमासनिघ्नः स्थानेषु युक्तो मिंतिसंयुतिः स्यात् See Līlā. 240); (न गुणो न हरो न कृतिर्न घनः पृष्टस्तथापि दुष्टानां । गर्वितगणकबहूनां स्यात् पातोऽवश्यमंकपाशेऽस्मिन्). --पूरणं multiplication of numbers or figures. --बंधः. forming the lap, bending the thighs into a curve and squatting down. {2} branding with a mark that resembles a headless trunk (अशिरःपुरुषाकारोंकः). --भाज् [अंकं भजते उप. स.] {1} seated in the lap or carried on the hip, as an infant. {2} being within easy reach, drawing near, soon to be obtained; अविरहितमनेकेनांकभाजा फलेन Ki. 5. 52. {3} premature, early ripe, forced fruit. --मुखं (or आस्यं) that part of an act, wherein the subject of all the acts is intimated, is called अंकमुख, which suggests the germ as well as the end, e. g. in Māl. 1 कामंदकी and अवलोकिता hint the parts to be played by भूरिवसु and others and give the arrangement of the plot in brief (यत्र स्यादंक एकस्मिन्नंकानां सूचनाखिला । तदंकमुखमित्याहुर्बीजार्थख्यापकं च तत् ॥ S. D. 312). The Daśarūpa defines it thus: अंकांतपात्रैरंकास्यं छिन्नांकस्यार्थसूचनात् । i. e. where a character at the end of an act cuts short the story and introduces the beginning of another act; as in the second of Mv. --लोड्यः [अंकेन लोड्यते असौ] a kind of tree (चिंचोट) ginger. --लोपः subtraction of numbers. --विद्या the science of numbers, arithmetic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0017-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्क(न्क) संख्याकरणे चिह्रयुक्तकरणे अदन्तचुरादि० उभ० सक० सेट् । अङ्कय--ति ते आञ्चिक--त्--त । अङ्का- पयति ते इति केचित् । “प्रेयांसमाङ्कयदसौ न विधौ कलङ्क” इत्युद्भटः । “पुक् चेत्यङ्कापयत्यपीति” काम- धेनुः । अच् अङ्कः । क्त अङ्कितः ल्युट् अङ्कनम् असुन् अङ्कः ।
अङ्क पु० न० अङ्क--करणे, कर्त्तरि वा अच् । चिह्ने “रतिवल- यपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे” इति कुमा० । कलङ्के, “एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्वि- वाङ्क” इति कुमा० । दृश्यकाव्याङ्गभेदे तल्लक्षणं यथा “प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावसमुज्ज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णकसंयुतः ॥ विच्छिन्नावान्तरैकार्थः किञ्चित्संलग्न- बिन्दुकः । युक्तो न बहुभिः कार्य्यैर्वीजसंहृतिमान् न च ॥ नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् । आवश्यकानां कार्य्याणामविरोधाद्विनिर्म्मितः ॥ नानेकदिननिर्व्वर्त्यकथया सम्प्रयोजितः । आसन्ननायकः पात्रैर्युतस्त्रिचतुरैस्तथा ॥ दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्लवः । विवाहो भोजनं शापोत्सर्गौ मृत्यूरतन्तथा ॥ दन्तच्छेद्यं नखछेद्यमन्यद् व्रीडा- करञ्च यत् । शयनाधरपानादि नगराद्युपरोधनम् ॥ स्नानानुलेपने चैभिर्वर्जितो नातिविस्तरः । देवीपरि- जनादीनाममात्यवणिजामपि ॥ प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो [] भावरसोद्भवैः । अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्त्तितः” इति सा० ॥ दृश्यकाव्य रूपकभेदे च पु० । यथा “नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः । ईहा- मृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश” इति विभज्य “उत्सृष्टिकाऽङ्क एकाङ्कोनेतारः व्यापृता नराः । रसोऽत्र करुणः स्थायी बहुस्त्रीपरिदेवितम् ॥ प्राख्यातमितिवृत्तञ्च कविर्बुद्ध्या प्रपञ्चयेत् । भाणवत् सन्धिवृत्ताङ्गान्यस्मिन् जयपराजयौ ॥ युद्धञ्च वाचा कर्त्तव्यं निर्वेदवचनं बहु” । इति लक्षितम् “इमञ्च केचित् नाटकाद्यन्तःपात्यङ्कपरिच्छे- दार्थम् उत्सृष्टिकाङ्कनामानम्” आहुः । अन्ये तु “उत्क्रान्ता विलोमरूपा सृष्टिर्यत्रेति उत्सृष्टिकाङ्कः” इति सा० । पर्व्वते, समीपे, युद्धभूषणे, देहे, अपराधे, स्थाने, चित्रयुद्धे परम्परासम्बद्धे चिह्ने च पु० । क्रोडे पु० न० “अनन्य- नारीकनीयमङ्कमिति” कुमा० । “अङ्के निधाय तं बालं पुनः संस्कारमर्हतीति” स्मृतिः । “पुनरङ्काश्रयणी भवामि ते” इति कुमा० । “प्रेम्णोपकण्ठं मुहुरङ्कभाजो रत्ना- वलीरम्बुधिराबबन्धेति” माघः । “अङ्कः समीपम् उत्सङ्गश्च” इति मल्लिनाथः । एकत्वादिसंख्याबोधकरेखासन्निवेशे- “अङ्कयुतिः किल सङ्कलिताख्येति” लीला० । नव- संख्यायाञ्च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0070,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्क त् क पदे । लक्ष्मणि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ कण्ठ्यवर्गाद्योपधः । पदं सङ्ख्यासंस्थानं । लक्ष्म चिह्नयुक्तक्रिया । तथा च, -- “अर्थक्रियैव धातूनां कर्तृव्यापारलक्ष्मणा । आत्मनिष्ठं क्रियार्थत्वं धात्वर्थेष्वक्रियात्मसु” ॥ इति वोपदेवः ॥ “अङ्कयत्यरिसैन्यानि युधि पृष्ठेषु शायकैः” । इति हलायुधः ॥ अङ्कयति अङ्कापयति । इति दुर्गादासः ॥
अङ्कः, पुं, (अङ्कयति चिह्नयति, अङ्क + अच्) चिह्नं । (स्वनामकाङ्कां निचखान शायकं इति रघुवंशे ।) क्रोडं । (सपत्नीतनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोह- णोत्सुकं । इति विष्णुपुराणे ॥) रूपकविशेषः । अपराधः । रेखा । विभूषणं । समोपं । स्थानं । नाटकांशः । इति मेदिनी ॥ (प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावससुज्ज्वलः । भवेदगूढशब्दार्थः क्षुद्र- चूर्णकसंयुतः ॥ अन्तर्निष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्त्तितः । इति साहित्यदर्पणे) । चित्र- युद्धं । इति विश्वः ॥ शरीरं । इत्युणादिकोषः ॥ नवसङ्ख्या । इति ज्योतिषं ॥ (कुचभूषायां । प्रकरणे । अगे । कटिप्रदेशे । कलङ्के । एको हि [] दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्वि- वाङ्कः । इति कुमारसम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-013-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंक" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें