🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:30:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलंक
kalaṃka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलंक संज्ञा पुं॰ [सं॰ कलङ्क] [वि॰ कलकित, कलंकी ]
१. दाग । धब्बा ।
२. चंद्रमा पर काला दाग । यौ॰— कलंकांक ।
३. लांछन । बदनामी ।
४. ऐब । दोष । क्रि॰ प्र॰— छूटना ।— देना । —लगना ।— लगाना । मुहा॰— कलंक चढ़ाना = कलंक या दोष लगाना । कलंक का टीका लगाना = दोष या धब्बा लगना । लांछन लगना । अपयश होना । उ॰— बूढ़ा़ आदमी हूँ, इस बुढ़ौती में कलंक का टीका लगे तो कहीं का न रहूँ । फइसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ११६ ।
५. वह कजली जो पार सिद्ध हो जाने पर बैठ जाती है । उ॰— करत न समुझत झूठ गुन सुनत होत मतिरंक । पारद प्रगट प्रपंच मय सिद्धिउँ नाउ कलंक ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. पारे और गंधक की कजली । उ॰— जौ लहि घरी कलंक न परा । काँच होहि नहि कंचन करा ।— जायसी (शब्द॰) ।
७. लोहे का मुरचा ।
कलंक २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कल्कि, कलंकी †] दे॰ कल्कि । यौ॰— कलंक सरूप = कल्कि रूप या अवतार । उ॰— कलि कलिमल सौं कलंक सरूप ।— पृ॰ रा॰, २ । ५७१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलङ्क m. (etym. doubtful) a stain, spot, mark, soil
defamation, blame, Kathās.; Mṛcch. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलंकः 1 A spot, a mark, a dark spot (lit.); R. 13. 15. --2 (Fig.) A stain, stigma, obloquy, disrepute; व्यपनयतु कलंकं स्वस्वभावेन सैव Mk. 10. 34; R. 14. 37; so कुल˚. --3 A fault, defect; Bh. 3. 48. --4 Rust of iron. --Comp. --हृत् m. an epithet of Śiva
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलङ्क पु० कलयति क्विप् कल् चासौ अङ्कश्चेति, कं ब्रह्माण- मपि लङ्कयति गच्छति लकि--गतौ अण् वा । १ चिह्ने २ अपवादे, ताम्रादिधातूनां ३ मलभेदे (कल्कान), ताम्रा- दियोगात् ४ अम्लादेर्विकारे च मेदि० । “शशकृपाण- कवचेषु कलङ्काः” काद० । “धारानिबद्धेव कलङ्करेखा” “मत्तः सदाचारशुचेः कलङ्कः” रघुः । “ताम्रवर्ण्णश्च परुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः । अदृश्यत कलङ्काङ्कः संसक्तो धूमकेतुना” रामा० । ततः अस्त्यर्थे इनि । कलङ्किन् तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “कलङ्की जायते विल्वे” ति० त० स्मृतिः । ततः तारका० जातार्थे इतच् । कलङ्कित जातकलङ्के त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलङ्कः, पुं, (कलयति इति । कल + क्विप् । कल् चासौ अङ्कश्चेति ।) चिह्नम् । अपवादः । (“उत्तमस्य विशेषेण कलङ्कोत्पादको जनः” ॥ इति कथासरित्सागरे । २४ । २०४ ॥) लौह- मलम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-055-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलंक" आता है (22)
छिद्रता कलंक । दोष । हीनतामिथ्यापवाद झूठा अभियोग । झूठा दोष । कलंकलछण कलंक । दोष । दे॰ 'लांछन'इलजाम दोष । कलंक । अपराधखखेरा उपहास । कलंक । लांछनबदनामी अपकीर्ति । लोकनिंदा । कलंक । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाअंगुश्तनुमाई बदनामी । कलंक । लांछन । दोषारोपण । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाअंगुल्यानिर्देश बदनामी । कलंक । लांछन । अंगुश्तनुमाई । बुराई । दोषारोपण । क्रि॰ प्र॰—क…नील नीले रंग का । गहरे आसमानी रंग काकलुष मलिनता । मैलप्रतिलंभ बुरी चाल । कुरीतिचट जल्दी से । झट । तुरंत । फौरन । शीघ्र । यौ॰—चटपट । चट से = जल्दी से । श…ऐब दोष । दूषण । नुक्सकलमख पु संज्ञा पुं॰बंटा गोल अथवा चौकोर कुछ छोटा डब्बा । जैसे, पान का बंटा ठाकुर जी के भोग का ब…कलौंस कालापन लिए । सियाही मायलकारिख कलौछ । स्याही । कालिमाधब्बा किसी सतह के ऊपर थोड़ी दूर तक फैला हुआ ऐसा स्थान जो सतह के रंग के मेल म…कारिखी पु संज्ञा स्त्री॰कालिमा कालापनस्याही एक प्रसिद्ध रंगीन तरल पदार्थ जो प्रायः काला होता है और जो लिखने, छापने…गूहाछीछी अश्लील और गाली भरी कहा सुनी । बदनामी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें