🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:56:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कल्कि
kalki
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल्कि संज्ञा पुं॰ [सं॰] विष्णु के दसवें अवतार का नाम जो संभल मुरादाबाद में एक कुमारी कन्या के गर्भ से होगा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्कि m. N. of the tenth incarnation of Viṣṇu when he is to appear mounted on a white horse and wielding a drawn sword as destroyer of the wicked (this is to take place at the end of the four Yugas or ages), MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (262,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल्किः The tenth and last incarnation of Viṣṇu in his capacity of the destroyer of the wicked and liberator of the world from its enemies; (Jayadeva, while referring to the several avatāras of Viṣṇu, thus refers to the last or Kalki avatāra: --म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि [] करवालम् धूमकेतुमिव किमपि करालम् । केशव धृतकल्किशरीरं जय जगदीश हरे ॥ Gīt. 1. 10.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0388-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल्कि पु० कल्कोऽस्त्यस्य हार्य्यतया इन् । भगवतो- दशमेऽवतारे तदाविर्भावप्रसङ्गादि कल्किपु० उक्तं यथा “आधिव्याघिजराग्लानिदुःखशोकभयाश्रयाः । कलि- रांजानुगाश्चेरुर्यूथशोलोलनाशकाः । बभूवुः कालविभ्रष्टाः क्षणिकाः कामुकानराः । दम्भाचारदुराचारास्तातमातृ विहिंसकाः । वेदहीना द्विजा दीनाः शूद्रसेवापराः सदा । कुतर्कवादवहुला धर्म्मविक्रयिणोऽधमाः । वेदविक्रयिणो व्रात्या रसविक्रयिणस्तथा । मांसविक्रयिणः क्रूराः शिश्नो- दरपरायणाः । परदाररता मत्ता वर्णसङ्करकारकाः । ह्रस्वाकाराः पापचाराः शठा मठनिवासिनः । षोड- शाब्दायुषः श्यालबान्धवा नीचसङ्गमाः । विवादकलह- क्षुब्धाः केशवेशविभूषणाः । कलौ कुलीना धनिनः, पूज्या वार्द्धुषिका द्विजाः । सन्न्यासिनो गृहासक्ता गृहस्थास्त्व- विवेकिनः । गुरुनिन्दापरा धर्म्मध्वजिनः साधुवञ्चकाः । प्रतिग्रहरताः शूद्राः परस्वहरणादराः । द्वयोः स्वीकार- उद्वाहः शठे मैत्री, वदान्यता । प्रतिदाने, क्षमाऽशक्तौ, विरक्तिःकरणाक्षमे । वाचालत्वञ्च पाण्डित्ये, यशोऽर्थे धर्म्मसेवनम् । धनाढ्यत्वञ्च साधुत्वे, दूरे नीरे च तीर्थता । सूत्रमात्रेण विप्रत्वं, दण्डमात्रेण मस्करी । अल्पशस्या वसुमती नदीतीरेऽवरोपिता । स्त्रियो वेश्या- लापसुखाः स्वपुंसा त्यक्तमानसाः । परान्नलोलुपा विप्रा- श्चण्डालग्रामयाजकाः । स्त्रियो वैधव्यहीनाश्च स्वच्छ- न्दाचरणप्रियाः । चित्रवृष्टिकरा मेघा, मन्दशस्या च मेदिनी । प्रजाभक्षा नृपा, लोकाः करपीडाप्रपीडिताः । [] स्कन्धे भारं, करे पुत्रं, कृत्वा क्षुब्धाः प्रजाजनाः । गिरिदुर्गं वनं घोरमाश्रयिष्यन्ति दुर्भगाः । मधुमांसै- र्मूलफलैराहारैः प्राणधारिणः । एवं तु प्रथमे पादे कलेः कृष्णविनिन्दकाः । द्वितीये तन्नामहीनास्तृतीये वर्ण्णसङ्कराः । एकवर्णाश्चतुर्थे च विस्मृताच्युतसत्क्रियाः । निः--स्वाध्याय--स्वधा--स्वाहा--वौषडोंकार--वर्ज्जिताः । देवाः सर्व्वे निराहाराः ब्रह्मणं शरणं ययुः” । इत्यन्तेन १ अ० कलिस्वभावमुपवर्ण्ण्य भगवतः प्रादुर्भावप्रतिज्ञोक्ता “स्तुत्वा प्राह पुरोब्रह्मा देवानां हृदयेप्सितम् । तत्श्रुत्वा पुण्डरीकाक्षो ब्रह्माणमिदमब्रवीत् । शम्भले विष्णुयशसो- गृहे प्रादुर्भवाम्यहम् सुमत्यां मातरि विभोः कन्यायां त्वन्निदेशतः । चतुर्भिर्भ्रातृभिर्देव! करिष्यामि कलिक्षयम् । भवन्तोबान्धवा देवाः स्वांशेनावतरिष्यथ । इयं मम प्रिया लक्ष्मीः सिंहले संभविष्यति । वृहद्रथस्य भूपस्य कौमुद्यां कमलेक्षणा । भार्य्यायां, मम भार्य्यैषा पद्मानाम्ना जनिष्यते । यात यूयं भुबं देवाः स्वांशावतरणे रताः । राजानौ मरुदेवापी स्थापयिष्याम्यहं भुवि । पुनः कृतयुगं कृत्वा धर्मान् संस्थाप्य पूर्ववत् । कलि- व्यालं संनिरस्य प्रयास्ये स्वालयंनिभो! । इत्युदीरितमा- कर्ण्य ब्रह्मा देवगणै र्वृतः । जगाम ब्रह्मा सदनं देवाश्च त्रिदिवं ययुः । महीमाश्वास्य भगवान् निजजन्मकृतोद्यमः । विप्रर्षे! शम्भलग्राममाविवेश परात्मकः । सुमत्यां विष्णु- यशसा गर्भमाधत्त वैष्णवम् । ग्रहनक्षत्रराश्यादिसेवित- श्रीपदाम्बुजम् । सरित्समुद्रागिरयोलोकाःस्थावरजङ्गमाः । सहर्षा ऋषयो देवा जाते विष्णौ जगत्पतौ । बभूव सर्वसत्वा- नामानन्दोविविधाश्रयः । नृत्यन्ति पितरोहृष्टास्तुष्टा देवा जगुर्यशः । चक्रुर्व्वाद्यादि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य माधवे मासि माधवः । जातं ददृशतुः पुत्रं पितरौ हृष्टमानसौ । धात्री माता महाषष्ठी नाडी- च्छेत्री तदम्बिका । गङ्गोदकक्लेदमोक्षा सावित्री मार्जनो द्यता । तस्य विष्णोरनन्तस्य वसुधाऽदात् पयः सुधाम् । मातृकामङ्गलवचः कृष्णजन्मदिनेऽभवत् । ब्रह्मा त
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें