🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:44:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चट
caṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चट १ क्रि॰ वि॰ [सं॰ चटुल (= चंचल)] जल्दी से । झट । तुरंत । फौरन । शीघ्र । यौ॰—चटपट । चट से = जल्दी से । शीघ्र । मुहा॰—चट मँगनी पट ब्याह = कोई काम तत्काल हो जाना । उ॰— पहले जोरे जाले, फिर पैगाम भेजा । चलिए चट मँगनी और पट ब्याह हो गया ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ १७६ ।
चट २पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ चित्र, हिं॰ चित्ती (=दाग)]
१. दाग । धब्बा ।
२. गरमी के घाव या जख्म का दाग । घाव का चकत्ता ।
३. कलंक । दोष । ऐब ।
चट ३ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰]
१. वह शब्द जो कड़ी वस्तु के टूटने पर होता है जैसे, — लकड़ी चट से टूट गई । यौ॰—चटचट । विशेष— खट, पट आदि इस प्रकार के और शब्दों के समान इस शब्द का प्रयोग भी 'से' के साथ ही क्रि॰ वि॰ के समान होता है । अतः इसके लिंग का विचार व्यर्थ है । यौ॰ 'चटचट' शब्द को स्त्री॰ मानेंगे ।
२. वह शब्द जो उँगलियों को मोड़कर दबाने से होता है । उँगली फूटने का शब्द । उ॰— तुव जस शीतल पौन परसि चटकी गुलाब की कलियाँ । अति सुख पाइ असीस देत सोइ करि अँगुरिन चट अलियाँ ।— हरिश्चंद (शब्द॰) ।
चट ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चाटना] चाट पोंछकर सफा कर देना । क्रि॰ प्र॰—करना ।—कर जाना = (१) अच्छी तरह खा जाना । बाकी न छोडना । (२) निगल जाना ।
चट ५ वि॰ [हिं॰ चाटना]
१. चाट पोंछकर खाया हुआ । मुहा॰—चट कर जाना = (१) सब खा जाना । (२) पचा जाना । हजम कर लेना । दूसरे की वस्तु लेकर न देना ।
२. चाटनेवाला । जैसे,—पतलचट या पतरचट, लँड़चट । विशेष—इस अर्थ में इस शब्द का प्रवोग समस्त शब्दों के अंत में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चट भेदे भ्वा० पर० सक० सेट् । चटति अचटीत्--अचाटीत् । चचाट । चटुः चाटुः ।
चट बधे भेदे च चु० उभ० सक० सेट् । चाटयति ते अचीचटत् त उद् + नेदने बधे उत्त्रासने स्थानान्तरायने च । “उच्चा- टनीयः करतालिकानाम्” नैष० । उच्चाटनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चट, भेदे । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वां-परं-सकं- सेट् ।) चटति । इति दुर्गादासः ॥
चट, क वधे । भेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क, चाटयति । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें