🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलुष
kaluṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मैला जल (1.10.14) अनच्छ · आविल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलुष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [विं॰ कलुषित, कलुषी]
१. मलिनता । मैल ।
२. पाप । दोष ।
३. कलंक । यौ॰—कलुषचेता । कलुषमति । कलुषात्मा ।
४. क्रोध ।
५. भैंसा ।
कलुष २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ कलुषा, वि॰ कलुषी]
१. मलिन । मैला । गंदा ।
२. निंदित ।
३. दोषी । पापी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलुष mf(आ)n. (√ 3. कल्, Uṇ. iv, 75), turbid, foul, muddy, impure, dirty (lit. and fig.), Mn.; Suśr.; Kathās. &c.
hoarse (as the voice), Śak.
(ifc.) unable, not equal to, Ragh. v, 64
कलुष m. a buffalo, L.
a sort of snake, Suśr.
कलुष n. foulness, turbidness, dirt, impurity (lit. and fig.), MBh.; R. &c.
sin, wrath, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (262,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलुष a. [कल्-उषच् Uṇ. 4. 75] 1 Turbid, dirty, muddy, foul; गंगा रोधः पतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादं V. 1. 8; Ki. 8. 32; Ghaṭ. 13. --2 Choked, hoarse, husky; कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5. --3 Bedimmed; full of; Ś. 6. 8. --4 Angry, displeased, excited; U. 3. 13; भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ R. 5. 64 (Malli. takes कलुष to mean ‘unable’, ‘incompetent’). --5 Wicked, sinful, bad. --6 Cruel, censurable; R. 14. 73. --7 Dark, opaque. --8 Idle, lazy. --9 Perverted; ˚भूतायां बुद्धौ Pt. 3. 184; कालुष्यमुपयाति बुद्धिः &c. --षः A buffalo. --षं 1 Dirt, filth, mud; विगतकलुषमंभः Rs. 3. 22. --2 Sin. --3 Wrath. --Comp. --योनिज a. illegitimate, of impure origin; Ms. 10. 57, 58.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलुष पुं स्त्री कल--उषच् लुष--हिंसायां क १ कस्य जलस्य लुषो घातकः इति वा । १ महिषे राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ पापे न० । “त्वां प्रत्यकस्मात् कलुषप्रवृत्तौ” रघुः । ३ तद्वति त्रि० । ४ अनच्छे आबिले त्रि० अमरः । “विभिन्नशङ्खः कलुषीमवन्मुहुर्मदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः” माघः । ५ गर्हिते त्रि० शब्दचि० । अकलुषः कलुषो भवति कलुषायते । कलुषायितः । कलुषं करोति णिच् कलुषयति कलुषितः । ६ असमर्थे । “भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1812,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलुषं, क्ली, (कं सुखं लुषति हिनस्ति । क + लुष् + अण् । यद्वा कल् + “पॄनहिकलिभ्य उषच्” । उणां ४ । ७५ । इति उषच् ।) पापम् । इत्यमरः । १ । ४ । २८ ॥ (यथा शङ्करार्य्यकृतात्मबोधे ५ । “अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासाद्विनिर्म्मलम् । कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येज्जलं कतकरेणुवत्” ॥ मालिन्यं यथा ऋतुसंहारे । ३ । २३ । “विगतकलुषमम्भः शालिपक्वा धरित्री । विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम्” ॥)
कलुषः, पुं, स्त्री, (कस्य जलस्य लुषः हिंसकः । आ विलकारक इत्यर्थः । क + लुष् + क ।) महिषः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (बद्धः । यथा शकुन्तलायां “कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषः” ॥ निन्दितः । यथा मनुः १ । ५७ । “वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम्” ॥)
कलुषः, त्रि, (कल् + उषच् ।) अनच्छः । आविलः । इत्यमरः । १ । १० । १४ ॥ (“निर्भुग्नकलुषे नेत्रे” इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे । ३१ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-063-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलुष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें