🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:30:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिह्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिह्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिह्न

अर्थ: निशान, धब्बा, छाप, प्रतीक, कुलचिह्ना, बिल्ला, लक्षण

संस्कृत: चिह्नम् · पर्याय: कलङ्क, अङ्क, लाञ्छन, लक्ष्मन्, लक्षण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिह्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चिह्न (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिह्नम्चिह्नेचिह्नानि
द्वितीयाचिह्नम्चिह्नेचिह्नानि
तृतीयाचिह्नेनचिह्नाभ्याम्चिह्नैः
चतुर्थीचिह्नायचिह्नाभ्याम्चिह्नेभ्यः
पञ्चमीचिह्नात् / चिह्नाद्चिह्नाभ्याम्चिह्नेभ्यः
षष्ठीचिह्नस्यचिह्नयोःचिह्नानाम्
सप्तमीचिह्नेचिह्नयोःचिह्नेषु
सम्बोधनहे चिह्नहे चिह्नेहे चिह्नानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिह्न
चिह्न
cihna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्यंजन (3.3.123) कढ़ी · अंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिह्न संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ चिह्नित]
१. वह लक्षण जिससे किसी चीज की पहचान हो । निशान ।
२. पताका । झंडी ।
३. किसी प्रकार का दाग या धब्बा ।
४. छाप (पैरों का निशान) (को॰) ।
५. रेखा । लकीर (को॰) ।
६. पद आदि की सूचक चीज (को॰) ।
७. लक्ष्य (को॰) ।
८. स्मृति दिलानेवाला वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिह्न n. a mark, spot, stamp, sign, characteristic, symptom, MBh.; R. &c. (ifc. f(आ). , Ragh. ii, 7; Ratnāv. i, 6/7)
a banner, insignia, L.
a zodiacal sign, VarBṛS. iii, 3
(in Gr.) aim, direction towards, Vop. v, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिह्नं 1 Mark, spot, stamp, symbol; emblem, badge, symptom; ग्रामेषु यूपचिह्नेषु R. 1. 44; 3. 55; संनिपातस्य चिह्नानि Pt. 1. 177. --2 A sign, indication; प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि R. 2. 22; प्रहर्षचिह्न 2. 68. --3 A sign of the zodiac. --4 Stamp, print, impression; पद˚. --5 Aim, direction. --Comp. --कारिन् a. {1} marking, spotting. {2} striking, wounding, killing. {3} frightful, hideous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिह्न लक्षणे अ० चु० उभ० सक० सट् । चिह्नयति ते अचि- चिह्नत् त । सौत्रोऽयमिति वृद्धाः ।
चिह्न न० चिह्न--अच्, चह--न उपघाया इत्त्वम् वा । [] लघ्वादिके (।ऽ) १ त्रिकले गणे शब्दार्थचि० । २ लक्षणे च “चक्रे प्रजाः स्वाः सनिमेषचिह्नाः “स्वनामचिह्नं निच- खान सायकम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2953,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिह्न, लक्षणे । (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) सौत्रश्चुरादिरिति वृद्धाः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
चिह्नं, क्ली, (चिह्न्यतेऽनेनेति । चिह्न लक्षणे + करणे घञ् ।) चिह्न्यते येन तत् । चिना इति दाग् इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कलङ्कः २ अङ्कः ३ लाञ्छनम् ४ लक्ष्म ५ लक्षणम् ६ लिङ्गम् ७ । इत्य- मरः । १ । ३ । १७ ॥ लक्ष्मणः ८ । इति भरतः ॥ अभिज्ञानम् ९ । इति जटाधरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १५ । ९ । “वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः । पादयोररविन्दञ्च तं वै मेने हरेः कलाम् ॥”) पताका । इति मेदिनी । ने, ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-454-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिह्न" आता है (49)
आसार चिह्न । लक्षण । निशानध्वज चिह्न । निशानलिंग वह जिससे किसी वस्तु की पहचान हो । चिह्न । लक्षण । निशानलांछन चिह्न । निशानन्यंग लक्षण । चिह्नउपलक्ष्य संकेत । चिह्नलक्ष्म चिह्न । निशानलक्षणक चिह्न । निशान । लच्छनप्रतिलक्षण लक्ष्म । चिह्नबैज चिह्नअलामत लक्षण । निशान । चिह्नदलालत चिह्न । पता । लक्षणमारका चिह्न । निशानमार्का कोई अंक वा चिह्न जो किसी विशेष बात का सूचक हो । चिह्न । संकेत । छापविलेभा चिह्न । खरोच । निशानसहदानी पु संज्ञा स्त्री॰ निशानी । पहचान । चिह्नसहिजानी पु † संज्ञा स्त्री॰ निशानी । चिह्न । पहचाननामनिशान चिह्न । पता । ठिकाना । जैसे,— उस मैदान में बस्ती का नाम निशान भी नहीं …पद व्यवसाय । कामअंक संख्या । आददलेश अणुलोत आसु । लोरकेतन निमंत्रण । आह्वानकेतु ज्ञानलक्ष एक लाख । सौ हजारहोरा दे॰ 'होला'निकेत घर । मकान । स्थान । जगहलक्षण किसी पदार्थ की वह विशेषता जिसके द्वारा वह पहचाना जाय । वे गुण आदि जो क…प्रतीक प्रतिकूल । विरुद्धव्यंजन व्यक्त या प्रकट करने अथवा होने की क्रियानिमित्त हैतु । कारणप्रज्ञान (सं॰)छा आच्छादन । छिपानाअंकस शरीर । देह । जिस्म । तननिशान तेज करना । सान पर चढ़ाना । यौ॰—निशानपट्ट = सान धरने का पत्थरलक्ष्मण रघुवंशी राजा दशरथ के चार पुत्रों में में से दूसरे पुत्र, जो सुमित्रा क…वैजयंती पताका । झंडाविनिवेश प्रवेश । घुसनारेख रेखा । लकीरविप्रुट् पानी की छोटी बूँद या छींटाअसर आभव । दबावखोज अनुसंधान । तलाश । शोध । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लगाना ।—होना । मुहा॰—खोज खबर…दसी कपड़े के छोर पर का सूत । छोरसैन अपना भाव प्रकट करने के लिये आँख या उँगली आदि से किया हुआ इंगित या इशार…लखाउ पु संज्ञा पुं॰खचीना † संज्ञा पुं॰खोदाई खोदने का कामनुकता बिंदु । बिंदीचिन्हानी † संज्ञा स्त्री॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिह्नचिह्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिह्न 📚 ➤ निशान, धब्बा, छाप, प्रतीक, कुलचिह्ना, बिल्ला, लक्षण
संस्कृत: चिह्नम् · पर्याय: कलङ्क, अङ्क, लाञ्छन, लक्ष्मन्, लक्षण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिह्न 📚वह लक्षण जिससे किसी चीज की पहचान हो । निशान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चिह्न
चिह्न के नाम (१.३.१९) — कलंक, अंक, लांछन, लक्ष्म, लक्षण
लिंग (३.३.३१) — जननेन्द्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें