🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:06:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यंजन
vyaṃjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूद (3.3.98)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यंजन संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यञ्जन]
१. व्यक्त या प्रकट करने अथवा होने की क्रिया ।
२. शब्द की तीन शक्तियों में एक का नाम । विशेष दे॰ व्यंजना ।
३. चिह्न । निशान । रूप ।
४. अवयव । अंग ।
५. मूँछ ।
६. दिन ।
७. पेड़ू के नीचे का स्थान । उपस्थ ।
८. तरकारी और साग आदि जो दाल, चावल, रोटी आदि के साथ खाए जाते हैं ।
९. (साधारण बोलचाल में) पका हुआ भोजन ।
१०. वर्णमाला में का वह वर्ण जो बिना स्वर की सहायता से न बोला जा सकता हो । हिंदी वर्णमाला में 'क' से 'ह' तक के सब वर्ण व्यंजन हैं ।
११. गुप्तचर या गुप्तचरों का मंडल । वयस्कता ।
१२. उ॰—जब पूर्वोक्त प्राग्रूप प्रकट हो जाय तब उसको रूप ऐसे कहते हैं और संस्थान, व्यंजन, लिंग, लक्षण, चिह्न और आकृति यह छह शब्द रूप के पर्याय हैं ।—माधव॰, पृ॰ ५ ।
१३. निदान । लक्षण (को॰) ।
१४. लिंगद्योतक या स्मारक चिह्न । जैसे, मूँछ दाढ़ी, स्तन आदि (को॰) ।
१५. स्मारक (को॰) ।
१६. कपट वेश । छद्म वेश (को॰) ।
१७. बलि पशु का संस्कार या पूजन (को॰) ।
१८. पंखा । व्यंजन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अञ्जन mfn. manifesting, indicating, Hariv. (v.l. व्यञ्चन)
व्य्-अञ्जन m. (once for n.; cf. below) a consonant, VPrāt.
व्य्-अञ्जन m. Pandanus Odoratissimus, L.
= वादित्र-कर्मन्, L.
व्य्-अञ्जन n. decoration, ornament, RV. viii, 78, 2
manifestation, indication, Suśr.; Rājat.
व्य्-अञ्जन n. allusion, suggestion (= आ f.), Sah, ĀśvŚr., Sch.
व्य्-अञ्जन n. figurative expression, irony, sarcasm, W.
specification, Nir.
a mark, badge, spot, sign, token, ĀpŚr.; R.; Kathās. &c.
insignia, paraphernalia, Kāv.
symptom (of a disease), Cat.
mark of sex or gender (as the beard, breasts &c.), the private organs (male or female), GṛŚrS.; MBh. &c.
anything used in cooking or preparing food, seasoning, sauce, condiment, MBh.; R. &c.
a consonant, Prāt.; ŚrS. &c.
a syllable, VPrāt. (cf. हीनव्य्˚)
the letter (as opp. to अर्थ, ‘meaning’), Mahāvy.
a limb, member, part, L.
a day, L.
व्य्-अञ्जन n. purification of a sacrificial animal (also m. and f(आ). ), L.
व्य्-अञ्जन n. a fan, L. (w.r. for व्यजन)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यंजनं 1 Making clear, indicating, manifesting. --2 A mark, token, sign. --3 A reminder; Māl. 9. --4 Disguise, garb; नानाव्यंजनाः प्रणिधयः [] Mu. 1; Śi. 2. 56; तपस्विव्यंजनोपेताः &c. --5 A consonant. --6 A mark of the sex, i. e. the male or female organ. --7 Insignla. --8 A mark or sign of puberty. --9 The beard. --10 A limb, member. --11 (a) A condiment, sauce, a seasoned article; N. 16. 104. (b) An article used in seasoning food, spices &c. --12 The last of the three powers of a word by virtue of which it suggests or insinuates a sense; see अंजन-ना (8) (written व्यंजना also in this sense). --13 A day. --14 A privy part. --Comp. --उदय a. followed by a consonant. --संधिः the junction or coalition of consonants.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यञ्जनं, क्ली, (व्यज्यते म्रक्ष्यते अन्नादि संयोज्यते- ऽनेनेति । वि + अञ्ज + ल्युट् ।) अन्नोपकरणम् । तत्तु सूपशाकादि । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्प- र्य्यायः । तेमनम् २ निष्ठानम् ३ । इत्यमरः ॥ तेमः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ८ । ६७ । २ । “आनो भर व्यञ्जनं गामश्वमभ्यञ्जनम् ॥”) अस्य गुणाः । “व्यञ्जनं शाकमत्स्याख्यं हृद्यं वृष्यञ्च पुष्टिदम् । द्रव्येण येन येनेह व्यञ्जनं मत्स्यमांसयोः । तस्य तस्य तयोश्चैतद्गुणदोषैर्विभावयेत् ॥” इति राजवल्लभः ॥ व्यञ्जनविशेषगुणाः तत्तच्छब्दे द्रष्टव्याः ॥ * चिह्रम् । (व्यञ्जना । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ५९ । “अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये वञ्जनरूपणे ॥”) श्मश्रु । (यथा, महाभारते । १ । १५८ । ३४ । “कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्यहं स्वयम् । बालमप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ॥”) अवयवः । दिनम् । इति मेदिनी ॥ स्त्रीपुंसयो- रशुद्धदशः । स तु उपस्थः । अर्द्धमात्रकम् । स तु ककारादिक्षकारान्तवर्णः । इति धरणिः (यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ६४० । “सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-530-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यंजन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें