🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रिष्ट
riṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कल्याण । मंगल । सौभाग्य ।
२. अभाग्य । अमंगल । दुर्भाग्य ।
३. अभाव । न होना ।
४. नाश ।
५. पाप ।
६. खड्ग ।
७. रीठा का वृक्ष (को॰) ।
रिष्ट २ वि॰ नष्ट । बरबाद ।
रिष्ट पु ३ वि॰ [सं॰ हृष्ट]
१. प्रसन्न ।
२. मोटा ताजा । यौ॰—रिष्टपुष्ट = हृष्टपुष्ट । उ॰—रिष्ट पुष्ट कोउ अति तन खीना ।—मानस, १ ।९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रिष्ट mfn. (for 2. See below) torn off, broken, injured, RV.; AV.
2. रिष्ट mfn. hurt, injured wounded (cf. अरिष्ट and 1. रिष्ट)
failed, miscarried, ŚBr.
रिष्ट m. a sword, L. (cf. रिष्टि)
Sapindus Detergens, L. (cf. अ-रिष्ट)
N. of a Daitya, Hariv.
of a king, MBh.
of a son of Manu, MārkP.
रिष्ट n. misfortune, calamity, VarBṛS., Sch.
a bad omen, Suśr.
good luck, fortune, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिष्ट p. p. 1 Injured, hurt. --2 Unlucky. --ष्टं 1 Mischief, injury, harm. --2 Misfortune, ill-luck. --3 Destruction, loss. --4 Sin. --5 Good luck, prosperity. --ष्टः 1 A sword. --2 The soap plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिष्ट न० रिग--क्त । १ मङ्गले २ अशुभे ३ पापे च अमरः । भावे क्त । ४ नाशे, ५ अशुभादिमति त्रि० । उपचारात् । ६ खङ्गे, ७ रक्तशिग्रौ च पु० मेदि० । स्वार्थे क । तेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिष्टं, क्ली, (रिष् + क्तः ।) क्षेमम् । कल्याणम् । अशुभम् । अमङ्गलम् । (यथा, मार्कण्डेये । ५० । ८९ । “स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्व्वीफलेन वा । गृहे तत्र हि रिष्टानामशेषाणां समाश्रयः ॥”) अभावः । नाशः । इत्यमरभरतौ ॥ अशुभस्या- भावः । इति केचित् । इति भरतः ॥ पापम् । इत्यजयः ॥ तद्वति, त्रि ॥
रिष्टः, पुं, (रिष् + क्तः ।) खड्गः । फेणिलः । स तु रक्तशिग्रुः । इति मेदिनी । टे, २७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-162-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें