🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मय
maya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊँट ।
२. अश्वतर । खच्चर ।
३. घोड़ा ।
४. सुख ।
५. एक देश का नाम ।
६. पुराणानुसार एक प्रसिद्ध दानव का नाम जो बड़ा शिल्पी था । उ॰— मय की सुता धौं की है मोहनी ह्वै मोह मन, आजु लौं, न सुनी सु तौ नैनन निहारिए ।—केशव (शब्द॰) । विशेष—इस असुरों और दैत्यों का शिल्पी कहते हैँ । वाल्भीकीय रामायण के उत्तरकांड़ मे मय को दिति का पुत्र 'दैत्य' लिखा है । मायावी और दुंदुभि को उसका पुत्र और मंदोदरी को उसकी कन्या लिखा है । त्रिपुर दानव के तीन नगरों को इसने बनाया था और महाभारत के अनुसार खांडव वन के भस्म होने पर इसने ही पांडवों का महल भी बनाया ।
७. अमोरिका के मेक्सिको नामक देश के प्राचीन अधिवासी जो किसी समय बहुत अधिक उन्नत और सभ्य थे और जिनकी सभ्यता भारतवसियों की सभ्यता से बहुत कुछ मिलती जुलती है ।
मय २ प्रत्य॰ [सं॰] [स्त्री॰ मयी] तद्धित का एक प्रत्यय जो तद्रूप, विकार और प्राचुर्य अर्थ में शब्दों के साथ लगाया जाता है । जैसे, आनंदमय । उ॰—(क) तद्रुप—सिया राममय सब जग जानी । करौं प्रणाम जोरि जुग पानी ।—तुलसी (शब्द॰) ।(ख) विकार— अमिय मूरमय चूरन चारू । समन सकल भव रुज परिवारू ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) प्राचूर्य—मुद मंगलमव मंत समाजू । जो जग जंगम तीरथ- राजू ।—तूलसी (शब्द॰) ।
मय ३ अव्य॰ [अ॰] संयुक्त । सहित । साथ । जैसे, मयमूद सूद सहित ।
मय संज्ञा स्त्री॰ [फा॰] मदिरा । मद्य । शराब । यौ॰—मयखाना=मदिरागृह । मयपरस्त=शराबी ।
मय संज्ञा पुं॰ [सं॰ मद, प्रा॰, मय] गर्व । अहता । घमंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मय m. (√ 3. मा) N. of an Asura (the artificer or architect of the Daityas, also versed in magic, astronomy and military science), MBh.; Kāv. &c.
N. of various teachers and authors (esp. of an astronomer and a poet), Cat.
2. मय m. (prob. fr. √ 2. मा) a horse, VS.
a camel, L.
a mule, L.
3. मय m. (√ 1. मी) hurting, injuring, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मय a. (यी f.) An affix used to indicate ‘made of,’ ‘consisting or composed of,’ ‘full of’: कनकमय, काष्ठमय, तेजोमय, जलमय &c. --यः 1 N. of a demon, the architect of the demons. (He built the ‘three cities’ for the demons; cf. त्रिपुर. He is also said to have built a splendid hall for the Pāṇḍavas). --2 A horse. --3 A camel. --4 A mule. --यी A mare.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । मयते अमयिष्ट ।
मय पुंस्त्री० मय--अच् । १ उष्ट्रे २ अश्वतरे स्त्रियां टाप् ३ दानवभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, मयते । इति दुर्गा- दासः ॥
मयः, पुं, (मयते द्रुतं गच्छतीति । मय् + पचाद्य- च् ।) उष्ट्रः । इत्यमरः । २ । ९ । ७५ ॥ अश्वतरः । दानवविशेषः । स तु दैत्यानां शिल्पी । इति मेदिनी । ये, ४४ ॥ (अयं हि युधिष्ठिरस्य राज्ञः सभां विरचितवान् । यथा, शिशुपाल- वधे । १३ । ५० । “उपनीय बिन्दुसरसो मयेन या मणिदारुचारु किल वार्षपर्व्वणम् । विदधेऽवधूतसुरसद्मसम्पदं समुपासदत् सपदि संसदं स ताम् ॥”) तस्य सप्तापत्यानि यथा, वह्निपुराणे । “मयस्य जाता हेमायां पुत्त्राः सप्त महाबलाः । मायावी दुन्दुभिश्चैव वृषश्च महिषस्तथा । बालिका वज्रकन्या च कन्या मन्दोदरी तथा ॥” (सुखम् । त्रि, गन्ता । यथा, वाजसनेयसंहि- तायाम् । २२ । १९ । “हयोऽस्यत्योऽसि मयोऽस्यर्व्वासि ।” “मयोऽसि मयते गच्छति मयः मय गतौ पचाद्यच् । यद्वा मय इति सुखनाम सुखरूपोऽसि ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-633-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मय" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें