उष्ट्र पुंस्त्री० उष + ष्ट्रन् किच्च । (उट) प्रसिद्धे पशुभेदे [] स्त्रियां जातित्त्वात् ङीष् । “हस्तिगोऽश्वोष्ट्रदमकोनक्षत्रैर्यश्च- जीवति” “नाधीयीताश्वमारूढो न रथं न च हस्तिनम् । न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणस्थो न यानगः” मनुः । तद्यान- निषेधमाह “उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः । स्नात्वा तु विप्रो दिग्वामाः पाणायामेन शुध्यति” मनुः । काततः” इत्यक्त्या कर्म्मभेदे तद्याने न दोष इति सूचितम् अतएव “उष्ट्रमारोक्ष्यन्नभिमन्त्रयते त्वाष्ट्रोऽसि” पार० गृ० सू० मन्त्रलिङ्गेन तद्यानं विहितम् । तस्य मांसं न भक्ष्यम् “भक्ष्यान् पञ्चनखेष्वाहुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतः” मनूक्तेः । तेनास्य एकदन्तपङ्क्तियुक्तत्वम् । “गौरजो महिषः कृष्णः शूकरो गवयोरुरुः । द्विशफाः पशवश्चेमे अ- विरुष्ट्रश्च सत्तम!” भाग० उक्तेः गवादयः उष्ट्रान्ता द्विशफाः इति बोध्यम् । वृथा तद्घाते दोषः “मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्विषं भवेत् । प्राणभृसु महत्- स्वर्द्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु” मनूक्तेः । ब्रह्महत्याशेष- पापेन तज्जातिर्भवति यथाह मनुः “यां यां यो- निन्तु जीवोऽयं येन येनेह कर्म्मणा । क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत्तत् सर्वं निबोधत । बहून् वर्षगणान् घोरा- न्नरकान् प्राप्य दारुणान् । संसारान् प्ततिपद्यन्ते महा- पातकिनस्त्विमे । श्वशूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षि- णाम् । चण्डालपुक्कसानाञ्च ब्रह्महा योनिमृच्छति” । यान- हरणपापेऽप्युष्ट्रयोनिप्राप्तिमाह हृत्वेत्यनुवृत्तौ मनुः “स्त्री- मृक्षः स्तोककोवारि, यानान्युष्ट्रः, पशूनजः । तद्बधे प्रायश्चि- त्तमाह “हयच्छागाविकोष्ट्रेषु गर्द्दभेषु च मारणात् । प्राजा- पत्यार्द्धमेवेह प्रायश्चित्तं विधीयते” प्रा० वि० विष्णुः । तद्भ- क्षणे प्रायश्चित्तमाह भुक्त्वेत्यनुवृत्तौ प्रा० वि० शङ्खः “गामश्वं कुञ्जरौष्ट्रौ च सर्वं पञ्चनखं तथा । क्रव्यादं कुक्कुटं ग्राम्यं कुर्य्यात् संवत्सरव्रतम्” “अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थः” रघुः । “वृतिञ्च तत्र कुर्व्वीत यामुष्ट्रोनावलोकयेत्” मनुः । “अन्योन्यतः पथि वताबिमीतामिभोष्ट्रौ” माघः । तन्मूत्रगुणाः सुश्रु० उक्ताः । “अथ मूत्राणि गोमहि- षाजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णानि कटून्युष्णानि ति- क्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमि- भेदोविषगुल्मार्शौदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः । भवन्ति चात्र । तत्सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु । शोधनं कफ- वातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् । अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफा- रोचकनाशनम् । पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाच- [] नम्” । सामान्यत उक्त्वा “अर्शोघ्नं कारभं मूत्रमिति” विशे- षगुण उक्तः । तन्मांसगुणाःसुश्रुते उक्ताः तच्च उरभ्रशब्दे दर्शितम् । तस्य ग्राम्यत्वं तत्रोक्तम् । तच्च उरभ्रशब्दे दर्शितम् । किन्तु तस्यारण्यत्वमपि अतएव “उष्ट्रमारण्य- मनु ते दिशामि” यजु० १३, २४, तस्यारण्यत्वमुक्तम् । तस्य त्वष्टृदेवतायै अश्वमेधे देयतोक्ता “वृहस्पतये गवयां- स्त्वष्ट्र उष्ट्रान्” यजु० २४, २८, द्वित्वे गोयुगच् उष्ट्रगोयुग उष्ट्रद्वित्वे न० शालायां गोष्ठच् । उष्ट्रगोष्ठ उष्ट्रशालायां न० षट्के षड्गवच् । उष्ट्रषड्गव उष्ट्रषट्के न० । तस्ये- दमण् । औष्ट्र तत्सम्बन्धिमांसादौ त्रि० । “परं चौष्ट्रं मैषं नरमहिषयोश्छागमपि वा” कर्पूरस्तवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1379-a) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।