🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भोग
bhoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
साँप का शरीर 'भोग' कहलाता है (1.8.10)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहना ।
२. सुख । विलास ।
३. दुःख । कष्ट ।
४. स्त्रीसंभोग । विषय ।
५. साँप का फन ।
६. साँप ।
७. धन । संपत्ति ।
८. गृह । घर ।
९. पालन ।
१०. भक्षण । आहार करना ।
११. देह ।
१२. मान । परिमाण ।
१३. पाप या पुण्य का वह फल जो सहन किया या भोगा जाता है । प्रारब्ध ।
१४. पुर ।
१५. एक प्रकार का सैनिक व्युह ।
१६. फल । अर्थ । उ॰— क्योंकि गुण वे कहाते हैं जिनसे कर्मकांड़ादि में उपकार लेना होता है । परंतु सर्वत्र कर्मकांड़ में भी दृष्ट भोग की प्राप्ति के लिये परमेश्वर का त्याग नहीं होता ।— दयानंद (शब्द॰) ।
१७. मानुष प्रमाण के तीन भेदों में से एक । भुक्ति । (कब्जा) ।
१८. देवता आदि के आगे रखे जानेवाले खाद्या पदार्थ । नैवेद्य । उ॰— गयो लै महल माँफ टहल लगए लोग होन भोग जिय शंका तनु छोजिए ।—नामा (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—लगना ।—लगाना ।
१९. भाड़ा । किराया ।
२०. सूर्य आदि ग्रहों के राशियों में रहने का समय ।
२१. आय । आमदनी (को॰)
२२. वेश्या की भोग के निमित्त प्रदत्त शुल्क । वेश्या का शुल्क (को॰) ।
२३. भूमि या संपत्ति का व्यवहार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भोग m. (√ 1. भुज्) any winding or curve, coil (of a serpent), RV. &c. &c.
the expanded hood of a snake, Hariv.; Kām.; Pañcat.
a partic. kind of military array, Kām.
a snake, Suparṇ.
the body, L.
2. भोग m. (√ 3. भुज्) enjoyment, eating, feeding on RV. &c. &c. (with Jainas ‘enjoying once’, as opp. to उप-भोग, q.v.)
use, application, ŚBr.; GṛŚrS. &c.
fruition, usufruct, use of a deposit &c., Mn.; Yājñ.
sexual enjoyment, Mn.; MBh. &c.
enj˚ of the earth or of a country i.e. rule, sway, MārkP.
experiencing, feeling, perception (of pleasure or pain), Mn.; MBh. &c.
profit, utility, advantage, pleasure, delight, RV. &c. &c.
any object of enjoyment (as food, a festival &c.), MBh.; R.
possession, property, wealth, revenue, Mn.; MBh. &c.
hire, wages (esp. of prostitution), L.
(in astron.) the passing through a constellation, VarBṛS.
the part of the ecliptic occupied by each of the 27 lunar mansions, Sūryas.
(in arithm.) the numerator of a fraction (?), W.
N. of a teacher, Cat.
भोग n. w.r. for भोग्य or भाग्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (767,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोगः [भुज्-घञ्] 1 Eating, consuming. --2 Enjoyment, fruition. --3 Possession. --4 Utility, advantage. --5 Ruling, governing, government. --6 Use, application (as of a deposit). --7 Suffering, enduring, experiencing. --8 Feeling, perception. --9 Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure. --10 An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure; भोगे रोगभयं Bh. 3. 35; Bg. 1. 32. --11 A repast, feast, banquet. --12 Food. --13 Food offered to an idol. --14 Profit, gain. --15 Income, revenue. --16 Wealth. --17 The wages of prostitutes --18 A cover, coil, winding. --19 The (expanded) hood of a snake; श्वसदसितभुजंगभोगांगदग्रांथि &c. Māl. 5. 23; R. 10. 7, 11. 59. --20 A snake. --21 The body. --22 An army in column. --23 The passing (of an asterism). --24 The part of the ecliptic occupied by each of the 27 Nakṣatras. --Comp. --अर्ह a. fit to be enjoyed. --(र्हं) property, wealth. --अर्ह्यं corn, grain. --आधिः a pledge which may be used until redeemed. --मावली the panegyric of a professional encomiast; नग्नः स्तुतिव्रतस्तस्य ग्रंयो भोगावली भवेत् Hemacandra. --आवासः the apartments of women, harem. --कर a. affording enjoyment or pleasure. --गुच्छं wages paid to prostitutes. --गृहं the women's apartments, harem, zenana. --तृष्णा {1} desire of worldly enjoyments; तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञोति न भोगतृष्णया R. 8. 2; selfish enjoyment; Māl. 2. --देहः ‘the body of suffering’, the subtle body which a dead person is supposed to carry with him, and with [] which he experiences happiness or misery according to his good or bad works. --धरः a serpent. --पतिः the governor or ruler of a district or province. --पालः a groom. --पिशाचिका hunger. --भूमि f. ‘the land of enjoyment’, heaven, paradise (where persons are said to enjoy the fruit of their actions). --भृतकः a servant who works only for livelihood. --लाभः {1} acquisition of enjoyment or profit. {2} well-being, welfare. --वस्तु n. an object of enjoyment. --सद्मत् n. = पोगावास q. v. --स्थानं {1} the body, as the seat of enjoyments. {2} women's apartments.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0826-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोग स्त्री भुज--भावकर्मादौ घञ् । १ सुखे २ दुःखे ३ सुखदुः- खाद्यनुभवे ४ स्त्र्यादीनां भाटके ५ भाटकमात्रे च ६ सर्पदेहे ७ तत्फणायाञ्च अमरः । ८ धने ९ पालने १० भोजने च मेदि० ११ देहे १२ सर्पे १३ माने च शब्दरत्ना० १४ रव्यादीनां राशि- गतिकाले “अतीतानागतो भोगो नाड्यः पञ्चदश स्मृताः” तिथित० । १५ भूम्यादीनां फलभुक्तौ भुक्तिशब्दे दृश्यम् । १६ विभवभेदे “कर्त्ता च देही भोक्ता च आत्मा भोजयिता सदा । भोगो विभवभेदश्च निष्कृतिर्मुक्तिरेव च” ब्रह्मवै० प्र० ख० २३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4705,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोगः, पुं, (भुज्यतेऽसौ इति । भुज + घञ् ।) सुखम् । स्त्र्यादिभृतिः । पण्यस्त्रीणां भृति- र्भाडिः । आदिना हस्त्यश्वादिकर्म्मकराणाञ्च भृतिः । सर्पस्य फटा । सर्पशरीरम् । इत्यमर- भरतौ । ३ । ३ । २३ ॥ (यथा, रघौ । ११ । ५९ । “लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविः बद्धभीमपरिवेशमण्डलः । वैनतेयशमितस्य भोगिनः भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः ॥”) धनम् । (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३४ । ९ । “हिरण्ययमुतभोगं ससान हत्वी दस्यून् प्रार्य्यं वर्णमावत् ॥” “हिरण्ययं सुवर्णमयं भोगं धनम् ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) गृहम् । (यथामुस्मिन्नेव मन्त्रे । “भोगशब्दव्याख्याने भुज्यतेऽस्मिन्निति भोगो गृहं वा ससान अर्थिभ्यो ददौ ।” इति सायङः ॥) पालनम् । अभ्यवहारः । इति मेदिनी । गे, १६ ॥ सर्पः । देहः । मानम् । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ पुण्यपापजननयोग्य- कालः । यथा, -- “अतीतानामतो भोगो नाड्यः पञ्चदश स्मृतः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वे संक्रान्तिप्रकरणम् ॥ (पुरम् । यथा, ऋग्वेदे । ५ । २९ । ६ । “नव यदस्य नवतिञ्च भोगान् साकं वज्रेण मघवा विवृश्वत् ।” भोगान् पुराणि । इति तद्भाष्ये सायङः ।) भूम्यादीनां भोगो यथा । त्रिपुरुषभोगमाह व्यासः । “प्रपितामहेन यद्भुक्तं तत्पुत्त्रेण विना च तत् । तौ विना यस्य पित्रा च तस्य भागस्त्रिपौरुषः ॥ पिता पितामहो यस्य जीवेच्च प्रपतामहः । त्रयाणां जीवतां भोगो विज्ञेयस्त्वेकपूरुषः ॥ नारदः । तथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः । पुत्त्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगो निवर्त्तयेत् ॥” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ विभवभेदः । यथा, -- “कर्त्ता च देही भोक्ता च आत्मा भोजयिता सदा । भोगो विभवभेदश्च निष्कृतिर्मुक्तिरेव च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २३ अध्यायः ॥ (व्यूहभेदः । यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । १९ । अध्याये । ४१ । ४८ । ५४ । श्लोकेषु ॥ “यदि स्याद्दण्डबाक्षुल्यं तदा चापः प्रकीर्त्तितः । मण्डलोऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मनीषिभिः ॥ गोमूत्रिका हि सञ्चारी शकटो मकरस्तथा । भोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतन्तकः ॥ असंहतास्तु षड्व्यूहा भोगव्यूहाश्च पञ्चधा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-547-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भोग" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें