🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:42:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भोगवती
bhogavatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भोगवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पातालगंगा ।
२. गंगा ।
३. पुराणानुसार एक तीर्थ का नाम ।
४. महाभारत के अनुसार एक प्राचीन नदी का नाम
५. नागों के रहने का स्थान । नागपुरी ।
६. एक नागिन (को॰) ।
७. कार्तिकेय की एक मातृका का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोग—वती (अती), f. a s˚-nymph, MBh.
N. of one of the Mātṛs attending on Skanda, ib.
the city of the s˚-demons in the subterranean regions, ib.; R.; Hariv.; RTL. 322 (also ˚गा-वती, L.)
the sacred river of the s˚-demons (or a Tīrtha in that river sacred to the s˚-king Vāsuki), MBh.
भोग—वती f. the night of the 2nd lunar day, Sūryapr.
N. of Ujjayinī in the Dvāpara age, Kathās.
of a town, Vet.
of a Dik-kanyā, Pārśvan.
of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (767,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोगवती स्त्री भोगः सर्पशरीरं भूम्नाऽस्त्यस्याम् मतुप् मस्य वः ङीप् । १ पातालगङ्गायाम् “भोगवती च पाताले स्वर्गे मन्दाकिनी तथा” इति पुराणम् । २ कुमारानुचरमातृ- भेदे भा० श० ४७ अ० । ३ नदीभेदे भा० व० । २ अ० । ४ भोगयुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4705,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोगवती, स्त्री, (भोगः सर्पशरीरं भूम्ना अस्त्यस्या मिति । भोग + मतुप् मस्य वः । “शार्ङ्गर- वाद्यञो ङीन् ।” ४ । १ । ७३ । इति ङीन् ।) पातालगङ्गा । नागपुरी । इति मेदिनी । ते, २१४ ॥ (नागपत्नी । यथा महाभारते । १ । १७२ । ३२ । “नच भोगवतीं मन्ये न गन्धर्व्वीं न मानुषीम् ।” गङ्गा । यथा, च काशीखण्डे । २९ । १२८ ॥ “भव्या भोगवती भद्रा भवानी भूतभाविनी ।” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८५ । ७५ ॥ “तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-548-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें