🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:06:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भोगवती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भोगवती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भोगवती

अर्थ: पताल गंगा का विशेषण

संस्कृत: नगरम्, नदी, नागाः · पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भोगवती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भोगवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. भोगवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. भोगवत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भोगवती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभोगवतीभोगवत्यौभोगवत्यः
द्वितीयाभोगवतीम्भोगवत्यौभोगवतीः
तृतीयाभोगवत्याभोगवतीभ्याम्भोगवतीभिः
चतुर्थीभोगवत्यैभोगवतीभ्याम्भोगवतीभ्यः
पञ्चमीभोगवत्याःभोगवतीभ्याम्भोगवतीभ्यः
षष्ठीभोगवत्याःभोगवत्योःभोगवतीनाम्
सप्तमीभोगवत्याम्भोगवत्योःभोगवतीषु
सम्बोधनहे भोगवतिहे भोगवत्यौहे भोगवत्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भोगवती
भोगवती
bhogavatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भोगवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पातालगंगा ।
२. गंगा ।
३. पुराणानुसार एक तीर्थ का नाम ।
४. महाभारत के अनुसार एक प्राचीन नदी का नाम
५. नागों के रहने का स्थान । नागपुरी ।
६. एक नागिन (को॰) ।
७. कार्तिकेय की एक मातृका का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भोग—वती (अती), f. a s˚-nymph, MBh.
N. of one of the Mātṛs attending on Skanda, ib.
the city of the s˚-demons in the subterranean regions, ib.; R.; Hariv.; RTL. 322 (also ˚गा-वती, L.)
the sacred river of the s˚-demons (or a Tīrtha in that river sacred to the s˚-king Vāsuki), MBh.
भोग—वती f. the night of the 2nd lunar day, Sūryapr.
N. of Ujjayinī in the Dvāpara age, Kathās.
of a town, Vet.
of a Dik-kanyā, Pārśvan.
of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (767,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोगवती स्त्री भोगः सर्पशरीरं भूम्नाऽस्त्यस्याम् मतुप् मस्य वः ङीप् । १ पातालगङ्गायाम् “भोगवती च पाताले स्वर्गे मन्दाकिनी तथा” इति पुराणम् । २ कुमारानुचरमातृ- भेदे भा० श० ४७ अ० । ३ नदीभेदे भा० व० । २ अ० । ४ भोगयुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4705,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भोगवती, स्त्री, (भोगः सर्पशरीरं भूम्ना अस्त्यस्या मिति । भोग + मतुप् मस्य वः । “शार्ङ्गर- वाद्यञो ङीन् ।” ४ । १ । ७३ । इति ङीन् ।) पातालगङ्गा । नागपुरी । इति मेदिनी । ते, २१४ ॥ (नागपत्नी । यथा महाभारते । १ । १७२ । ३२ । “नच भोगवतीं मन्ये न गन्धर्व्वीं न मानुषीम् ।” गङ्गा । यथा, च काशीखण्डे । २९ । १२८ ॥ “भव्या भोगवती भद्रा भवानी भूतभाविनी ।” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८५ । ७५ ॥ “तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-548-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भोगवतीभोगवती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भोगवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | भोगवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भोगवती 📚 ➤ पताल गंगा का विशेषण
संस्कृत: नगरम्, नदी, नागाः · पर्याय: पुर्, पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भोगवती 📚पातालगंगा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें