🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:56:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चारित्र
cāritra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारित्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुलक्रमागत आचार ।
२. चालचलन । व्यवहार । स्वभाव ।
३. संन्यास (जैन) । यौ॰—चारित्र धर्म=संन्यास धर्म ।
४. मरुतगणों में से एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारित्र m. (√ चर् cf. शामित्र) ‘moving’, N. of a Marut, Hariv. 11547
चारित्र n. (= चर्˚) proceeding, manner of acting, conduct, R. iii, iv; Pañcat. (ifc. f(आ). )
चारित्र n. good conduct, good character, reputation, Hariv. 10204; Nal.; R. &c. (‘life in accordance with the 5 great vows’, Jain.)
peculiar observance, peculiarity of customs or conditions, W.
a ceremony, Buddh.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारित्रं [चर्-णित्रन् Uṇ. 4. 171; चरित्रमेव स्वार्थे अण् वा] (also written चारित्र्यं) 1 Conduct, behaviour, manner of acting. --2 Good name or character, reputation, probity, uprightness, good conduct; अनृतं नाभिधास्यामि चारित्रभ्रंशकारणं Mk. 3. 26, 25; चारित्र्यविहीन आढ्योपि च दुर्गतो भवति 1. 43. --3 Chastity, purity of life (of women). --4 Disposition, temperament. --5 Peculiar observance or practice. --6 Hereditary observance. --त्रा The tamarind tree. --Comp. --कवच a. clad in the armour of chastity. --देवता the presiding deity of virtue or chastity; U. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारित्र न० चर--“चरेर्वृत्ते” उणा० णित्रन् चरित्रमेव स्वार्थे अण् वा । १ चरित्रे २ स्वभावे हेम० । ३ कुलक्रमा- गताचारे शब्दार्थचि० । “चारित्रं येन नो लोके दूषितं दूषितात्मना” हरिव० १७० । ४ तिन्तिडीवृक्षे स्त्री शब्दरत्ना० ५ मरुत्वन्तनृपपुत्रमेदे पु० “मरुत्वतो मरु- त्वन्तो देवानजनयत् सुतान्” इत्युपक्रमे “नहुषं चाहु- तिञ्चैव चारित्रं ब्रह्मपन्नगम्” हरिव० २०४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2920,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारित्रं, क्ली, (चरित्रमेव इति । स्वार्थे अण् ।) चरित्रम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५०० ॥ (यथा, रामायणे । ३ । ५९ । ९ । “कुलाक्रोशकरं लोके धिक् ! ते चारित्रमीदृशम् ॥” मरुद्गणानामन्यतमः । यथा, हरिवंशे । १९६ । ५४ । “जयोनञ्चाद्भुतिञ्चैव चारित्रं बहुपन्नगम् ॥” चरतीति । “चरेर्वृत्ते ।” ४ । १७२ । उणां । इति णित्रम् । वृत्तान्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें