🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:24:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वभाव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वभाव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वभाव

अर्थ: अपनी स्थिति

संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, निसर्ग, अनूक

व्युत्पत्ति: स्व-भावः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वभाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सु + भा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वभाव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वभावःस्वभावौस्वभावाः
द्वितीयास्वभावम्स्वभावौस्वभावान्
तृतीयास्वभावेनस्वभावाभ्याम्स्वभावैः
चतुर्थीस्वभावायस्वभावाभ्याम्स्वभावेभ्यः
पञ्चमीस्वभावात् / स्वभावाद्स्वभावाभ्याम्स्वभावेभ्यः
षष्ठीस्वभावस्यस्वभावयोःस्वभावानाम्
सप्तमीस्वभावेस्वभावयोःस्वभावेषु
सम्बोधनहे स्वभावहे स्वभावौहे स्वभावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वभाव
स्वभाव
svabhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनूक (3.3.13) वंश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सदा बना रहनेवाला मूल या प्रधान गुण । तासीर । जैसे,—जल का स्वभाव शीतल होता है ।
२. मन की प्रवृत्ति । मिजाज । प्रकृति । जैसे,—(क) उसका स्वभाव बड़ा कठोर है । (ख) कवि स्वभाव से ही सौंदर्य- प्रिय होते हैं । (ग) आजकल उनका स्वभाव कुछ बदल गया है ।
३. आदत । टेव । बान । जैसे,—उसे लड़ने का स्वभाव पड़ गया है । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।
४. अपनी स्थिति या स्थान । अपना राष्ट्र या देश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—भाव m. (ifc. f(आ). ) native place, Viṣṇ.
own condition or state of being, natural state or constitution, innate or inherent disposition, nature, impulse, spontaneity
(˚वात् or ˚वेन or ˚व-तस् or ibc.), (from natural disposition, by nature, naturally, by o˚'s self, spontaneously), ŚvetUp.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वभाव पु० स्वस्य भावः । १ निसर्गे अजन्ये स्वतःसिद्धे भावे च अमरः । “वहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकी र्त्तितः । निसर्गश्च स्वभावच इत्येष भवति द्विधा । निसर्गः सुदृढभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजनयस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपो भाव उच्यते” उज्ज्वलद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वभावः, पुं, (स्वस्य भावः ।) स्वकीयभावः । तत्पर्य्यायः । संसिद्धिः २ प्रकृतिः ३ स्वरूपम् ४ निसर्गः ५ । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ भावः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ सर्गः ७ । इति जटा- धरः ॥ स्वत एव आविर्भावः । यथा, -- “बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्त्तितः । निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा ॥ निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ “वचनेषु च बुद्धौ च स्वभावे च चरित्रतः । आचारे व्यवहारे च ज्ञायते हृदयं नृणाम् ॥ * ॥ लोकाः कर्म्मवशीभूतास्तत् कर्म्म यत् कृतं पुरा । स्वकर्म्मणां फलं भुङ्क्ते जन्तुर्जन्मनि जन्मनि ॥ केचिद्वदन्तीति भवेत् स्वकृतेन च कर्म्मणा । केचिद्वदन्ति दैवेन स्वभावेनेति केचन ॥ त्रिविधाश्च मता वेदे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ स्वयञ्च कर्म्मजनकस्तत् कर्म्म दैवकारणम् । स्वभावो जायते नॄणामात्मनः पूर्व्वकर्म्मणा ॥ * ॥ स एवात्मा संर्व्वसेव्यः सर्व्वेषाञ्च फलप्रदः । स च सृजति दैवञ्च स्वभावं कर्म्म एव च ॥ * ॥ अहो श्रीकृष्णदासानां कः स्वभावः सुनिर्म्मलः । हृतभार्य्यमुच्छितञ्च न शशाप रिपुं गुरुः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ५७ । २१ -- २८ । २१ । ४१ ॥ अपि च । [] “सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवे भव । तत् कर्म्म तपसां साध्यं कर्म्मणाञ्च शुभाशुभम् ॥ तपः स्वभावसाध्यञ्च स्वभावोऽभ्यासतो भवेत् । संसर्ग साध्योऽभ्यासश्च संसर्गः पुण्यतो भवेत् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४३ । ५१ -- ५२ ॥ अन्यच्च । चाणक्यवाक्यम् । “स्वभावो यादृशो यस्य न यहाति कदाचन । अङ्गारः शतधौतेन मलिनत्वं न मुञ्चति ॥” “सर्व्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान् सर्व्वान् स्वभावो मूर्द्ध्नि वर्त्तते ॥” इति हितोपदेशे मित्रलाभनामप्रथमकथा- संग्रहः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-474-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वभाव" आता है (39)
खु स्वभाव । प्रकृति । आदत । टेव (को॰)अयान स्वभाव । निसर्गचरित्र स्वभावनिसर्ग स्वभाव । प्रकृतिप्रकृति स्वभाव । मूल या प्रधान गुण जो सदा बना रहे । तासीर । जैसे,— आलू की प्रक…स्वाकार प्रकृति । स्वभावमर्त्यभाव मानव । स्वभाव । मानवीय प्रकृतिस्वानुभाव अपने धर्म, गुण, स्वभाव, स्वत्व आदि के प्रति प्रेमप्रकृतिभाव स्वभाववृत्तचेष्टा स्वभाव । प्रकृति । मिजाजआदत स्वभाव । प्रकृतिखोय † संज्ञा स्त्री॰ आदत । बान । स्वभाव । क्रि॰ प्र॰—पड़नाटेव अभ्यास । आदत । ज्ञान । स्वभाव । प्रकृतिसजीह स्वभावसीरत स्वभाव । प्रकृति । आदतसजीया आदत । स्वभाव । प्रकृतिसतत्व स्वभाव । प्रकृतिखासियत स्वभाव । प्रकृति । आदतखास्सा स्वभाव । आदत । बानि । प्रकृतिसरिश्त स्वभाव । प्रवृतितत्वभाव प्रकृति । स्वभावशील चाल व्यवहार । आचारण । वृत्ति । चरित्रअनूक गत जन्म । पुर्व जन्मआयान आनाधर्म किसी वस्तु या व्याक्ति की वह वृत्ति जो उसमें सदा रहे, उससे कभी अलग न ह…चारित्र कुलक्रमागत आचारसहज सहोदर भाई । सगा भाई । एक माँ का जाया भाईअभ्यस्त जिसका अभ्यास कीया गया हो । बार बार कीया हुआ । मश्क किया हुआ । जैसे—यह …भाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाऊ † ^१ संज्ञा पुं॰ भाईखमीर गूँधे हुए आटे का सड़ाव । क्रि॰ प्र॰— उठना ।—उठाना । मुहा॰—खमीर बिगड़ना…धैना पकड़नानेचर प्रकृति । कुदरत । जैसे,—वे नेचर को माननेवाले हैंबाना पहनावा । वस्त्र । पोशाक । वेशविन्यास । भेसबानि बनावट । सजधजसिफत विशेषता । गुणफितरत प्रकृतिमिजाज किसी पदार्थ का वह मूल गुण जो सदा बना रहे । तासीरपंचकारण जैनशास्त्र के अनुसार पाँच कारण जिनसे किसी कार्य की उत्पति होती हैं । व…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वभावस्वभाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वभाव 📚 ➤ अपनी स्थिति
संस्कृत: स्वभावः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, निसर्ग, अनूक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वभाव 📚सदा बना रहनेवाला मूल या प्रधान गुण । तासीर । जैसे,—जल का स्वभाव शीतल ह…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्वभाव
स्वभाव के नाम (१.७.३९) — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, निसर्ग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वभाव = सू + अभाव कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें