🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शील
śīla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है (1.7.28)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शील १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चाल व्यवहार । आचारण । वृत्ति । चरित्र ।
२. स्वभाव । प्रवृत्ति । आदत । मिजाज ।
३. अच्छा चाल- चलन । उत्तम आचरण । सद्वृत्ति । उ॰—'भाव' ही कर्म के मूल प्रवर्तक और शील के संस्थापक हैं ।—रस॰, पृ॰ १६१ । विशेष—बौद्ध शास्त्रों में दस शील कहे गए हैं—हिंसा, स्त्येन, व्यभिचार, मिथ्याभाषण, प्रमाद, अपराह्न भोजन, नृत्य गीतादि, मालागंधादि, उच्चासन शय्या और द्रव्यसंग्रह इन सब का त्याग । कहीं कहीं पंचशील ही कहे गए हैं । यह शील छह् या दस पारमिताओं में से एक है और तीन प्रकार का कहा गया है— संभार, कुशालसंग्राह और सत्वार्थ क्रिया ।
४. उत्तम स्वभाव । अच्छी प्रकृति । अच्छा मिजाज ।
५. दूसरे का जी न दुखे, यह भाव । कोमल हृदय ।
६. सौंदर्य । सुंदरता । सौभ्यता (को॰) ।
७. संकोच का स्वभाव । मुरौवत । मुहा॰—शील तोड़ना = दूसरे के जी दुखने न दुखने का ध्यान न रखना । मुरौवत न रखना । आँखों में शील न होना = दे॰ आँख के मुहा॰ ।
८. अजगर ।
शील २ वि॰ प्रवृत्त । तत्पर । प्रवृत्तिवाला । स्वभावयुक्त । जैसे—दान- शील, पुण्यशील ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शील n. (and m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) habit, custom, usage, natural or acquired way of living or acting, practice, conduct, disposition, tendency, character, nature (often ifc. = ‘habituated’ or ‘accustomed’ or ‘disposed’ or ‘addicted to’, ‘practising’; cf. गुण-, दान-, पुण्य-श्˚ &c.), VS. &c. &c. good disposition or character, moral conduct, integrity, morality, piety, virtue, Mn.; MBh. &c.
cf. IW. 208
(with Buddhists शील, ‘moral conduct’, is one of the 6 or 10 perfections or Pāramitās [q.v.] and is threefold, viz. सम्भार, कुशल-संग्राह, सत्त्वार्थ-क्रिया, Dharmas. 106)
a moral precept (with, Buddh. there are 5 fundamental precepts or rules of moral conduct, cf. पञ्च-शील), MWB. 126
form, shape, beauty, W.
शील m. a large snake (in this sense prob. fr. √ 1. शी), L.
N. of a man, Buddh.
of a king, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीलः [शील् अच्] A large serpent (the boa) --लं 1 Disposition, nature, character, tendency, inclination, habit, custom; समानशीलव्यसनेषु सख्यं Subhāsh; frequently at the end of comp. in the sense of ‘disposed or habituated to’, ‘indulging in’, ‘prone to’, ‘addicted to’, ‘attached to’ &c; as कलहशील ‘disposed to quarrel’, ‘quarrelsome’; भावनशील ‘disposed or apt to think'; so दात˚, मृगया˚, दया˚, पुण्य˚, आश्वासन˚ &c. --2 Conduct, behaviour in general. --3 Good disposition or character; good nature; शीलं परं भूषणं Bh. 2. 82; Pt. 5. 2. --4 Virtue; morality, good conduct, virtuous life, chastity, uprightness; दैर्भंव्यान्नृपतिर्विनश्यति… शीलं खलोपासनात् Bh. 2. 42, 39; तथा हि ते शीलमुदारदर्शने तपस्विन मप्युपदशेतां गतं Ku. 5. 36. Ki. 11. 25; Pt. 1. 169; R. 10. 70. --5 Beauty, good form. --Comp. --खंडनं violation of morality or chastity; Pt. 1. --धारिन् m. an epithet of Śiva. --वंचना violation of chastity; ग्राप्तेयं शीलवंचना Mk. 1. 44. --वृत्त a. wellbehaved, virtuous. --(त्त) good or virtuous conduct, good breeding. --वृत्तिः f. virtue.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शील समाधौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शीलति अशीलीत् । “सरमीः परिशीलितुं मया” नैवधम् । ममाधिरत्र मेवा तत्र सक० प्रवृत्तिभेदो वा तत्र अक० ञीत् वर्त्त- मानेक्त ।
शील अभ्यासे अतिशायने च अद० चु० उभ० सक० सेट् । शीलयति ते अशिशीलत् त ।
शील न० शील--अच् । १ स्वभावे २ सद्वृत्ते मेदि० ३ चरित्रभेदे ४ अजगरसर्पे पुंस्त्री० शब्द च० स्त्रियां ङीष् । सद्वृत्तशीलञ्च त्रयादशविधं हारीतोक्तं यथा “ब्रह्मण्यता १ देवपितृभ- क्तता २ सौम्यता ३ अपरोपतापिता ४ अनसूयता ५ मृदुता ६ अपारुष्य ७ मैवता ८ पियवादिता ९ कृतज्ञता १० शरण्य- ता ११ कारुण्यता १२ शान्तिश्चेति १३ त्रयोदशविधं शीलम् । ४ रागद्वेषपरित्यागे मनुटी० गोविन्दराजः । ५ कौण्डि- न्यमुनिपत्न्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5124,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शील, ञि समाधौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (म्वा० पर०-सक०-सेट् ।) ञि, शीलितोऽस्ति । समाधिः सेवानुभावनं प्रवृत्तिर्व्वा । यः शीलति सदा धर्म्ममिति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
शील, त् क अभ्यासे । अतिशायने । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) अतिशायनं अतिशयकरणम् । तालव्यादि । अशिशीलत् । उपधारणे इत्यन्ये । शीलय नीलनिचोलमिति जयदेवः । इति दुर्गादासः ॥
शील, क्ली, (शीलयतीति । शीलत क अति- शायन + अच् । यद्वा शोङ् स्वप्ने + “शीङो धुक् लक् वलञ, वालनः ।” उणा० ४ । ३८ । इति लक् । अर्द्धर्च्चादित्वात् पुलिङ्गमपि ।) स्वभावः । सद्वृत्तम् । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ (यथा, रामा- यणे । २ । ३९ । २४ । “साध्वीनान्तुस्थितानान्तु शीले सत्य श्रुते स्थिते स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥”) ब्रह्मण्यतादित्रयोदशविधधर्म्ममूलम् । रागद्वेष- वर्जनम् । यथा, -- “वेदोऽखिलो धर्म्ममूलं स्मृतिशीले च तद्- विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव ॥” इति मानवे २ अध्यायः ॥ * ॥ शीलं ब्रह्मण्यतादिरूपम् । तदाह हारीतः । ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता सौम्यता अपरोप- तापिता अनसूयता मृदुता अपारुव्यं मैत्रता प्रियवादित्वं कृतज्ञता शरण्यता कारुण्यं प्रशान्तिश्चेति त्रयोदशविधं शीलम् । गोविन्द- राजस्तु । शीलं रागद्वे षपरित्याग इत्याह । इति तट्टीकायां कुक्कूकभट्टः ॥
शीलः, पुं, (शील अतिशायने + अच् ।) अज- गरसर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥ चरित्रम् । इत्यमरटीकायां नयनानन्दः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-112-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शील" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें