🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंच
paṃca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब (2.7.16) महायज्ञ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंच १ वि॰ [सं॰ पञ्चन्] पाँच । जो संख्या में चार से एक अधिक हो । यौ॰—पंचपात्र । पंचानन । पंचामृत । पंचशर । पंचेंद्रिय । पंचअसनान = सत्य, शील, गुरु के वचन का पालन, शिक्षा देना, और दया करना ये पाँच प्रकार के स्नान ।— गोरख॰, पृ॰ ७६ ।
पंच संज्ञा पुं॰
१. पाँच या अधिक मनुष्यों का समुदाय । समाज । जनसाधारण । सर्वसाधारण । जनता । लोक । जैसे,—पंच कहैं शिव सती विवाह । पुनि अवड़ेरी नरायनि ताही ।— तुलसी (शब्द) । (ख) साँई तेली तिलन सो कियो नेह निर्वाह । छाँटि पटकि ऊजर करी दई बड़ाई ताहि । दई बड़ाई ताहि /?/ सिगरे जानी । दै कोल्हू मे पेरि करी एकतर घानी ।—गिरिधर (शब्द) । मुहा॰—पंच की भीख = दस आदमियों का अनुग्रह । सर्वसाधारण की कृपा । सबका आशीर्वाद । उ॰—और ग्वाल सब गृह आए गोपालहि बेर भई ।....... राज करैं वे धेन तुम्हारी नँदहि कहति सुनाई । पंच की भीख सूर बलि मोहन कहति जशोदा माई ।—सूर (शब्द) । पंच की दुहाई =
३. पाँच वा अधिक अदमियों का समाज जो किसी भगड़े या मामले को निबटाने के लिये एकत्र हो । न्याय करनेवाली सभा । क्रि॰ प्र॰—बुलाना । यौ॰—सरपंच । पंचनामा । मुहा॰—(किसी को) पंच मानना या वदना = झगड़ा निबटाने के लिये किसी को नियत करना । झगड़ा निबटानेवाला स्वीकार करना । उ॰—दोनों ने मुझे पच माना ।— शिव- प्रसाद (शब्द॰) । वह जो फौजदारी के दोर के मुकदमें में दौरा जज की अदालत में मुकदमे के फैसले में जज की सहायता के लिये नियत हो ।
५. दलाल । (दलाल) ।
६. किसी विषय विशेष में मुख्यता प्राप्त करनेवाला व्यक्ति ।
पंच २ वि॰ [सं॰ पञ्च] विस्तृत । फैला हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पञ्च mf(आ)n. spread out, Uttarar.
पञ्च m. (in music) a kind of measure.
पञ्च See under 1. पच्, ib.
2. पञ्च in comp. for पञ्चन् (see p. 578).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (575,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्च, [न्] त्रि, संख्याविशेषः । पाँच इति भाषा । बहुवचनान्तोऽयम् । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, मनुः । ११ । १६५ । “पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥”) तद्वाचकानि यथा । पाण्डवः १ शिवास्यम् २ इन्द्रियम् ३ स्वर्गः ४ व्रताग्निः ५ महापापम् ६ महाभूतम् ७ महाकाव्यम् ८ महामखः ९ पुराणलक्षणम् १० अङ्गम् ११ प्राणाः १२ वर्गः १३ इन्द्रियार्थः १४ वाणः १५ । इति कविकल्प- लता ॥ पञ्चसंख्याविशिष्टे, त्रि । यदुक्तम् । “संख्या- संख्येये ह्यादश त्रिषु ।” इत्यमरः । २ । ९ । ८३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-006-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंच" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें