🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:56:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोदान
godāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोदान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौ को विधिवत् संकल्प करके ब्राह्मण को दान करने की क्रिया । विशेष—इसका विधान साधारण दान, पुण्य, रोग, विवाह आदि संस्कार अथवा किसी प्रकार के प्रायश्चित्त के अवसर के लिये हैं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—लेना ।
२. एक संस्कार जो विवाह से पहले ब्राह्मण को १६ वें वर्ष, क्षत्रिय को २२वें वर्ष और वैश्य को २४वें वर्ष करना आवश्यक है । इसे केशांत या गोदानमंगल भी कहते हैं । उ॰—पुनि करवाय मुनिन गोदाना । मंगल मंडित वेद विधाना ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गो—दान n. gift of a cow, MBh. xiii, 3345; R. vii; PSarv.
2. गो—दान , &c. see s.v.
2. गोदान n. (दान, fr. √ दो ? ‘place where the hair (गो) is cut’, Ragh. iii, 33, Sch.) the side-hair, ŚBr. iii; KātyŚr.; PārGṛ.
= -मङ्गल, ĀśvGṛ.; Kauś.; ŚāṅkhGṛ.; Gobh.; Gaut.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोदान न० गावो केशालोमानि वा दीयन्ते खण्ड्यन्तेऽत्र । आधारे ल्युट् १ केशान्ताख्ये द्विजाति संस्कारभेदे केशान्त शब्दे २२५० पृ० दृश्यम् । “अथास्य गोदानविधेरनन्तरम्” रघुः । तच्च “एवेन गोदानम्” आश्व० गृ० १ । १८ । १ । इत्या- दिसूत्रजा तेन निरूपितम् । “चूडोपनयनगोदानवि- वाहाः” आश्व० गृ० । गवि पृथिव्यां दीयते निधीयते स्वाप- काले दा--कर्म्मणि ल्युट् । २ दक्षिणकर्ण्णसमीपस्थे शिरः- प्रदेशे । “अपरेण दक्षिणाग्निम् दक्षिणं गोदानमुन्दति” कात्या० श्रौ० ५ । २ । १४ । “दक्षिणं गोदानं वितार्य्योन- त्तीमामापः” कात्या० श्रौ० ७ । २ । ९ । “स्वपद्भिर्गवि पृथिव्यां दीयते इति गोदानं शिरसोदक्षिणं प्रदेशं वितार्य्य कङ्कतादिना तत्स्थाने केशान् विजटान् कृत्वा उन्दति क्लेदयति अद्भिरार्द्रं करोति इमामापः इत्यादि मन्त्रेण” कर्कः । ६ त० । गोः सुरभ्या वृषस्य वा ३ दाने । गोप्र- शंसापूर्वकं तद्दानप्रकारो हेमाद्रि० दा० उक्तो यथा [] भविष्यत् पुराणे । ब्रह्मोवाच “आदित्यदुहिता र्गौर्हि पृथ्वीयं परिकीर्त्तिता । श्रेयोऽर्थे सर्वलोकानामुत्पन्ना क्रतुसिद्धये । ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति । गोभ्यो यज्ञाः प्रवर्त्तन्ते गोभ्योदेवाः समुत्थिताः । गोभ्यो वेदाः समुद्गीर्णाः सषडङ्गपदक्रमाः । शृङ्गमूलं गवां नित्यं ब्रह्मविष्णू समाश्रितौ । शृङ्गाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च । शिरोमध्ये महादेवः सर्व- भूतमयः स्थितः । ललाटाग्रे स्थिता देवी नासावंशे च षण्मुखः । कम्बलाश्वतरौ नागौ नासापुटसुपालितौ । कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषोः शशिभास्करौ । दन्तेषु वायवः सर्वे जिह्वायां वरुणः स्थितः । सरस्वती च हुङ्कारे यमयक्षौ च गण्डयोः । सन्ध्याद्वयं तथोष्ठाभ्यां ग्रीवामिन्द्रः समाश्रितः । रक्षांसि कक्षदेशे तु साध्या- श्चोरसि संस्थिताः । चतुष्पात् सकलो धर्मः स्वयं ज- ङ्घासु संस्थितः । खुरमध्ये तु गन्धर्वाः स्वुराग्रेषु च पन्नगाः । खुराणां पश्चिमाग्रेषु गणाह्यप्सरसां स्थिताः । रुद्राश्चैकादश पृष्ठे वसवः सर्वसन्धिषु । श्रीणीतटस्थाः पितरः सोमोलाङ्गूलमाश्रितः । आदित्यरश्मयोबाले पिण्डीभूता व्यवस्थिताः । साक्षाद्गङ्गा च गोमूत्रे गो- मये यमुना स्थिता । क्षीरे सरस्वती देवी नर्मदा द- धिसंस्थिता । हुताशनः स्वयं सर्पिर्ब्राह्मणानां गुरुः परः । अष्टाविंशतिदेबानां कोष्ट्योरोमसु संस्थिताः । उदरे पृथिवी ज्ञेया सशैलवनकानना । चत्वारः सा- गराः पूर्णा गवाङ्गे तु पयोधराः । एतद्धि कथितं सर्वं यथा गोषु प्रतिष्ठितम् । जगद्वै देवशार्दूल! स देवासुरमानवम्” । स्कन्दपुराणे “तृणानि खादन्ति वसन्त्यरण्ये पिबन्ति तोयान्यपरिग्रहाणि । दुह्यन्ति वाह्यन्ति पुनन्ति पापं गवां रसैर्जीवति जीवलोकः । तुष्टास्तु गावः शमयन्ति पापं दत्तास्तु गावस्त्रिदिवन्न- यन्ति । संरक्षिताश्चोपनयन्ति तित्तं गोभिर्न तुल्यं धन- मस्ति किञ्चित् । शष्पं समश्नाति ददाति नित्यं पाप- क्षतिं मित्रविवर्द्धनं च । स एव चार्य्यैः परिभुज्यते च गोभिर्न तुल्यं धनमस्ति किञ्चित् । तृणानि शुष्काणि वने चरित्वा पीत्वापि तोयान्यमृतं स्रवन्ति । यद्गो- मयाद्याश्च पुनन्ति लोकान् गोभिर्न तुल्यं धनमस्ति कि- ञ्चित्” । हारीतः “बहुक्षीराश्च यो गा वै ब्राह्मणायो पपादयेत् । उत्तारयेत्स आत्मानं सप्त सप्त ता कुलानि च” । [] देवलः “सुशीलां लक्षणवतीं युवतीं वत्ससंयुताम् । बहुदुग्धवतीं स्निग्धां धेनुं दद्याद्विचक्षणः” । वेद- व्यासः “यश्चात्मविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति । आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वतीः वृद्धकौशिकः” । तथा संग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः सम्प्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोदान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें