🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:40:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृषभ
vṛṣabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृषभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बैल या साँड़ ।
२. साहित्य में वैदर्भी रीति का एक भेद ।
३. कान का छेद ।
४. ऋषभ नाम की ओषधि । कामशास्त्र के अनुसार चार प्रकार के पुरुषों में श्रेष्ठ पुरुष जो शंखिनी जाति की स्त्री के लिये उपयुक्त कहा गया है ।
६. सूर्य की वीथियों में से एक वीथी का नाम । उ॰—चौथा वीथी का नाम वृषभ है ।—बृहत्॰, पृ॰ —॰ ५४ ।
७. एक प्राचीन तीर्थ का नाम ।
८. श्रीकृष्ण के एक सखा का नाम ।
९. एक यूथपति बंदर का नाम जो राम रावण युद्ध में लड़ा था ।
१०. नर जातीय या पुंवर्गीय पशु (को॰) ।
११. वह जो अपने वर्ग में प्रधान हो (को॰) ।
१२. वृष राशि का चिह्न (को॰) ।
१३. हाथी का कान (को॰) ।
१४. कान का छिद्र । कर्णरंध्र (को॰) ।
१५. न्याय । धर्म (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषभ mfn. (cf. ऋषभ) manly, mighty, vigorous, strong (applied like वृषन् to animate and inanimate objects), RV.; AV.
वृषभ m. (ifc. f(आ). ) a bull (in Veda epithet of various gods, as of Indra, Bṛhas-pati, Parjanya &c.; according to Sāy. = वर्षयितृ, ‘a showerer of bounties, benefactor’), RV. &c.
वृषभ m. the chief, most excellent or eminent, lord or best among (in later language mostly ifc., or with gen.), ib.
the zodiacal sign Taurus, VarBṛS.
a partic. drug (described as a root brought from the Himālaya mountains, resembling the horn of a bull, of cooling and tonic properties, and serviceable in catarrh and consumption), Bhpr.
the hollow or orifice of the ear, L.
N. of Daśad-yu, RV.
of an Asura slain by Viṣṇu, Hariv. (v.l. ऋष्˚)
of one of the sons of the 10th Manu, MārkP.
of a warrior, MBh.
of a son of Kuśāgra, Hariv. (v.l. ऋष्˚)
of a son of Kārtavīrya, BhP.
(with Jainas) of the first Arhat of the present Avasarpiṇī, Col.
of a mountain in Giri-vraja, MBh.; Hariv. &c.
(in astron.) of the 28th Muhūrta
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषभः [वृस्-अभच् किच्च] 1 A bull. --2 Any male animal. --3 Anything best or eminent of its class (at the end of comp.); द्विजवृषभः Ratn. 1. 5, 4. 21. --4 The sign Taurus of the zodiac. --5 A kind of drug; cf. ऋषभ. --6 An elephant's ear. --7 The orifice or hollow of the ear. --Comp. --ईक्षणः N. of Viṣṇu. --गतिः, --ध्वजः epithets of Śiva; R. 2. 36; Ku. 3. 62.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषभ पु० वृष--अभच् किच्च । १ वृषे २ श्रेष्ठे ३ वैदर्भीरीतिभेदे मेदि० । ४ जिनभेदे हेमच० । ५ कर्णच्छिद्रे ६ ऋषभनामौषधे च उणादि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4955,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषभः, पुं, (वृष सेचने । वृष + “ऋषिवृषिभ्यां कित् ।” उणा० ३ । १२३ । इति अभच् । स च कित् ।) वृषः । (यथा, मनौ । ९ । ५० । “यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेच्छतम् ॥”) श्रेष्ठः । (यथा, महाभारते । ३ । ३३ । ८७ । “सृञ्जयैः सह कैकेयैर्व्वृष्णीनां वृषभेण च ॥”) वैदर्भीरीतिभेदः । इति मेदिनी ॥ आदिजिनः । इति हेमचन्द्रः ॥ कर्णरन्ध्रम् । ऋषभनामौष- धम् । इत्युणादिकोषः ॥ * ॥ (चतुर्व्विधपुरु- षान्तर्गतपुरुषविशेषः । यथा, -- “शशके पद्मिनी तुष्टा चित्रिणी रमते मृगम् । वृषभे शङ्खिनी तुष्टा हस्तिनी रमते हयम् ॥” इति रतिमञ्जरी ॥) गोशब्दे अलिखनात् प्रसङ्गादत्र आतिदेशिक- गोहत्या लिख्यते । “गामाहारं प्रकुर्व्वन्तं पिबन्तं यो निवारयेत् । याति गोविप्रयोर्मध्ये गोहत्याञ्च लभेत्तु सः ॥ दण्डैर्गास्ताडयन्मूढो यो विप्रो वृषवाहनः । दिने दिने गवां हत्यां लभते नात्र संशयः ॥ ददाति गोभ्य उच्छिष्टं भोजयेद्वृषवाहकम् । भोजयेद्वृषवाहान्नं स गोहत्यां लभेद्ध्रुवम् ॥ वृषलीपतिं याजयेद्यो भुङ्क्तेऽन्नं तस्य यो नरः । गोहत्याशतकं सोऽपि लभते नात्र संशयः ॥ पादं ददाति वह्नौ यो गाञ्च पादेन ताडयेत् । गृहं विशेदधौताङ्घ्रिः स्नात्वा गोवधमालभेत् ॥ यो भुङ्क्तेऽस्निग्धपादेन शेते स्निग्धाङ्ध्रिरेव च । सूर्य्योदये च द्बिर्भाजी स गोहत्यां लभेत् ध्रुवम् ॥ अवीरान्नञ्च यो भुङ्क्ते योनिजीवी च ब्राह्मणः । यस्त्रिसन्ध्याविहीनश्च स गोहत्यां लभेद्ध्रुवम् ॥ पितॄंश्च पर्व्वकाले च तिथिकाले च देवताः । न सेवतेऽतिथिं यो हि स गोहत्यां लभेद्ध्रुवम् ॥ स्वभर्त्तरि च कृष्णे वा भेदबुद्धिं करोति या ॥ कटूक्त्या ताडयेत् कान्तं सा गोहत्यां लभेत् ध्रुवम् । गोमार्गं खननं कृत्वा ददाति शस्यमेव च । तडागे वा तदूर्द्ध्वे वा स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम् ॥ प्रायश्चित्तं गोवधस्य यः करोति व्यतिक्रमम् । अर्थलोभादथाज्ञानात् स गोहत्यां लभेत् ध्रुवम् ॥ राजके दैवके यत्नाद्गोस्वामी गां न पालयेत् । [] दुःखं ददाति यो भूढो गोहत्यां लभते ध्रुवम् ॥ प्राणिनं लङ्घयेद् यो हि देवार्च्चामनलं जलम् । नैवेद्यं पुष्पमन्नञ्च स गोहत्यां लभेद्ध्रुवम् ॥ शश्वन्नास्तीति यो वादी मिथ्यावादी प्रतारकः । देवद्वेषी गुरुद्वेषी स गोहत्यां लभेद्ध्रुवम् ॥ देवताप्रतिमां दृष्ट्वा गुरुं वा ब्राह्मणं सति ! । न सम्भ्रमान्नमेद्यो हि स गोहत्यां लभेत् ध्रुवम् ॥ न ददात्याशिषं कोपात् प्रणताय च यो द्विजः । विद्यार्थिने च विद्याञ्च स गोहत्यां लभेत् ध्रुवम् ॥ गोहत्या ब्रह्महत्या च कथिता चातिदेशिकी । यथा श्रुतं सूर्य्यवक्त्रात् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-488-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृषभ" आता है (21)
ऋषभ बैल । वृषभ । विशेष—पुरुष या नर आदि शब्दों के आगे उपमान रूप में समस्त ह…सौरभेय सुरभि का पुत्र, साँड़ । वृषभआटीकर साँड़ । वृषभवलीवर्द वृषभ । बैलवंसग साँड़ । वृषभक्रमोद्वेग बलीवर्द । वृषभ । बैलसाकवर † संज्ञा पुं॰ बैल । वृषभवरारुह वृषभ । बैल । साँड़हरवाहन शिव का वाहन । शिव की सवारी । वृषभ । बैलऋक्षप्रिय वृषभ । बैलसधि पावक । अग्निउस्र किरण । मरीचि । रश्मिभरंड मालिक । स्वामी । प्रभुहंतु मौत । मृत्युवाश्र मंदिर । निवासवक्ष पेट और गले के बीच में पड़नेवाला भाग जिसमें स्त्रियों के स्तन और पुरुषो…रोहिणीपति चंद्रमा । शशिहरिहरात्मक गरुड़ का एक नामबली बलवान् । बलवाला । पराक्रमीराजगृह राजप्रसाद । राजा का महलधोरी धुरे को उठानेवाला । भार उठानेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें