🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:15:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृषभानु
vṛṣabhānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृषभानु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्री राधिका जी के पिता का नाम । विशेष(१)—पुराणानुसार वृषभानु नारायण के अंश से उत्पन्न हुए थे । इनके पिता का नाम सुरभानु और माता का नाम पद्यावती था । ये गोकुल के बडे़ सरदार थे और पहले रावल ग्राम में रहते थे, जहाँ राधिका का जन्म हुआ था । पर अंत में कंस के उपद्रव के कारण वहाँ से बरसाने में जा बसे थे । (२) 'वृषभानु' शब्द के साथ 'कन्या' या उसका पर्यायवाची शब्द लगाने से उसका 'राधिका' अर्थ होता है । जैसे,वृषभानुसुता, वृषबानुनंदिनी ।
२. वृष राशि का सूर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष—भानु m. (also written -भाणु or -भान) N. of a Vaiśya (the son of Sūra-bhāna and father of Rādhā)
(cf. वार्षभानवी), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषभानु(न) पु० राधिकायाः पितरि । ब्रह्मवै० ज० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4955,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृषभानुः, पुं, सूरभानपुत्त्रः । स च राधिकापिता । यथा, -- “सुचन्द्रो वृषभानुश्च ललाभ जन्म गोकुले । पद्मावत्याश्च जठरे सूरभानस्य रेतसा ॥ जातिस्मरो हरेरंशः शुक्लपक्षे यथा शशी । ववर्द्धानुदिनं तत्र व्रजगेहे व्रजाधिपः ॥ कलावती कान्यकुब्जे बभूवायोनिसम्भवा । जातिस्मरा महासाध्वी सुन्दरी कमला- कला ॥ कान्यकुब्जे नृपश्रेष्ठो भनन्दन उरुक्रमः । स तां संप्राप योगान्ते यज्ञकुण्डसमुत्थिताम् ॥ कृत्वा वक्षसि राजेन्द्र स्वकान्तायै ददौ मुदा । मालावती स्तनं दत्त्वा तां पुपोष प्रहर्षिता । ददर्श नन्दः पथि तां गच्छतीञ्च मुदान्वितः ॥ नन्द उवाच । शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि विशेषवचनं शुभम् । सम्बन्धं कुरु कन्याया विशिष्टेन च सांप्रतम् ॥ सूरभानसुतः श्रीमान् वृषभानुर्व्र जाधिपः । नारायणांशो गुणवान् सुन्दरश्च सुपण्डितः ॥ कन्या तेऽयोनिसंभूता यज्ञकुण्डसमुद्भवा । त्रैलोक्यमोहिनी शान्ता कमलांशा कलावती । स च योग्यस्तद्दुहितुस्तद्योग्या ते च कन्यका ॥ भनन्दन उवाच । सम्बन्धो हि विधिवशो न मे साध्यो व्रजाधिप । प्रजापतिर्योगकर्त्ता जन्मदाताहमेव च ॥ वृषभानुप्रिया धात्रा लिखिता चेत् सुता मम । पुरा भूतैव को वाहं केनान्येन निवार्य्यते ॥ नृपानुज्ञामुपादाय व्रजश्रेष्ठो व्रजं गतः । गत्वा स कथयामास सूरभानस्य संसदि ॥ सूरभानश्च यत्नेन नन्देन च समादरम् । सम्बन्धं योजयामास गर्गद्बारा च सत्वरम् ॥ वृषभानुर्मुदा युक्तः प्राप्य ताञ्च कलावतीम् । [] रेमे सुनिर्ज्जने रम्ये बुबुधे न दिवानिशम् ॥ तयोः कन्या च कालेन राधिका सा बभूव ह । दैवात् श्रीदामशापेन श्रीकृष्णस्याज्ञया पुरा । अयोनिसम्भवा सा च कृष्णप्राणाधिका सती ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-489-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬