🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभाव
abhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभाव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. असत्ता । अनस्तित्व । नेस्ती । अविद्य- मानत । न होना ।
२. आधुनिक नैयायिकों के मत के अनुसार वैशेषिक शास्त्र में सातवाँ पदार्थ । विशेष—काणादकृत सूत्रग्रंथ में द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष । और समवाय, ये छ पदार्थ ही अभाव' माने गए हैं । अभाव पाँच प्रकार का है, यथा (क) प्रागभाव=जो किसी क्रिया और गुण के पहले न हो; जैसे, घड़ा बनने के पहले न था । (ख) पध्वंसाभाव= जो एक बार होकर फिर न रहे; जैसे 'घड़ा बन कर टूट गया । '(ग) अन्योन्याभाव=एक पदार्थ का दूसरा पदार्थ न होना; जैसे, घोड़ा बैल नहीं है और बैल घोड़ा नहीं है । (घ)अत्यंताभाव= जो न कमी था, न है और न होगा; जैसे, आकाशकुसुम, बंध्या का पुत्र । और (च) संसर्गभाव=एक वस्तु के संबंध में दूसरे का अभाव; जैसे, घर में घोड़ा नहीं हैं ।
२. त्रुटि । टोटा । कमी । घाट । जैसे, राजा के घर में द्रव्य का कौन अभाव है । उ॰—अपने अभाव की जड़ता में वह रह न सकेगा कभी मग्न । —कामायनी, पृ १५१ ।
३. नाश । मृत्यु [को॰] । लोप । अंतरिक्ष । अंतर्धान [को॰] ।
अभाव २ वि॰ भावरहित । स्नेरहित । लोप । अंतरिक्ष । अंतर्धान (को॰) ।
अभाव ३ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अ=बुरा +भाव] कुभाव । दुभवि । विरोध । उ॰—हम तिनकौ बहु भाँति खिझाव । उनके कबुहुँ अभाव न आवा । —विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-भाव m. nonexistence, nullity, absence
non-entity, negation (the seventh category in Kaṇāda's system)
proof from nonexistence (one of the six pramāṇas in Vedānta phil. [‘since there are no mice, therefore there must be cats here’] See प्रमाण)
annihilation, death.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभाव a. [न. ब.] 1 Without love or affection. --2 Non-existent. --वः 1 Not being or existing, non-existence; गतो भवोऽभावं Mk. 1 has disappeared. --2 Absence, want, failure; सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः Ms. 9. 188; mostly in comp.; सर्वाभावे हरेन्नृपः 189 in the absence of all, failing all; तोय˚, अन्न˚, आहार˚ &c. --3 Annihilation, death, destruction, non-entity; नाभाव उपलब्धेः Ś. B.; Śi. 20. 64; Ki. 18. 10. --4 (In phil.) Privation, non-existence, nullity or negation, supposed to be the seventh category or पदार्थ in the system of Kaṇāda. Strictly speaking अभाव is not a separate predicament, like द्रव्य, गुण, but is only a negative arrangement of those predicaments; all nameable things being divided into positive (भाव) and negative (अभाव), the first division including द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष and समवाय and the second only one अभाव; cf. अत्र सप्तमस्थाभावकथनादेव षण्णां भावत्वं प्राप्तं [] तेन भावत्वेन पृथगुपन्यासो न कृतः Muktā. अभाव is defined as भावभिन्नोऽभावः ( प्रतियोगिज्ञानाधीनविषयत्वं) that whose knowledge is dependent on the knowledge of its प्रतियोगी. It is of two principal kinds संसर्गाभाव and अन्योन्याभाव; the first comprising three varieties प्रागभाव, प्रध्वंसाभाव, and अत्यंताभाव. --Comp. --संपत्तिः f. false attribution (= अध्यास q. v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0126-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभाव पु० न भावः । भावभिन्ने सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हेवैशेषिकोक्ते सप्तमपदार्थे भावभिन्नत्वमभावत्वमिति बहवः । भावभेदा- अयरूपत्वस्य तल्लक्षणस्य अभावविशेषघटितत्वेन अन्योन्या- श्रयदोषग्रस्ततया अभावत्वमखण्डोपाधिरिति नव्याः । अभावश्च भावाभावसाधारणाश्रयः घटाभावस्य पटे पटा- भावदो च सत्त्वात् स च भावातिरिक्तः कश्चित् पदार्थ इत्याधुनिका वैशेषिका नैयायिकाश्च उररीचक्रुः । सूत्र- कृता तु “द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधर्म्मवेधर्म्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसम्” इति षडेव पदार्थाः कण्ठत उक्ताः । अत एव “न वयं षट्पदार्थवादिनः” इति सांख्यसूत्रे षट्पदार्थीस्वीकारस्तेषां सूचितः । आधुनिकास्तु घटोनास्तीत्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या पदार्था न्तरम्भावं कल्पयन्ति । प्राभाकरास्तु अभावस्याधिकरणस्व रूपत्वसङ्गीचक्रुः । तेषामयमाशयः “मानाधीना मेयसिद्धि- रित्युक्तेः अभावस्यातिरिक्तस्य सिद्धौ प्रमाणं वक्तव्यम् न तावत् प्रत्यक्षम्, अभावस्य रूपाद्यभावेन इन्द्रियसन्नि- कर्षाभावात् तदयोग्यत्वात् न च इन्द्रियसंयुक्तविशेषणता तत्सन्निकर्षः भूतलादौ चक्षुरादिसन्निकर्षसत्त्वेऽपि तत् स्वरूपविशेषणताया अव्यावर्त्तकत्वात् अन्यथा घटाभाव प्रत्यक्षकाले षटाद्यमावप्रत्यक्षस्य दुर्वारत्वात् भूतलादि- स्वरूपस्यानुगमात् तुल्यै सन्निकर्षरूपे विशैषणता सम्बन्धे विमिगमनाभावेन नियामकत्वाभावात् । अथ ज्ञानलक्षणया यस्य ज्ञानं तस्यैवाभावस्य प्रत्यक्षमिति कल्पनादस्ति नियम इति चेत् ज्ञानलक्षणया घटादेरुपनये [] तद्विशिष्टबुद्धेरेवोदयप्रसङ्गात् विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य- हेतुत्वेन तज्ज्ञानसामग्र्याः समवधानात् अथ अभाव- ज्ञानसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वेन न तद्बोघ इति चेत् अभाव- बोधसामग्र्याः अनियतत्वेन तस्या अप्रतिबन्धकत्वात् इन्द्रियसन्निकृष्टविशेषणतात्मकस्य स्वरूपसम्बन्धस्य भूतलादि- स्वरूपत्वानतिवृत्तेः भूतलादिस्वरूपस्य कदाचिदप्यनपायेन प्रतिबन्धकत्वायोगात् अन्यथा भूतलादौ कदापि घटादे- र्ज्ञानलक्षणया विशिष्टज्ञानस्यानुत्पत्त्यापत्तेः “अभावबुद्धिश्च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधमर्य्यादां नातिशेते” इति दी- धितिकृदुक्तेरादौ प्रतियोगिज्ञानस्यापेक्षितत्वेन अभावांशे प्रतियोगिज्ञानवत् धर्म्म्यंशे तद्भानस्य दुष्परिहारत्वात् । एतेन योग्यानुपल्ब्धेस्तत्र हेतुत्वकल्पनेऽपि न निस्तारः । घटादीनामिव पटादेरपि योग्यतया तदुपलब्धेरभावस्य सत्त्वेन सर्वेषां योग्यानामभावप्रत्यक्षप्रसङ्गात् । नाप्यनुमानं तत्र प्रमाणं, तत्र व्याप्तिलिङ्गादेरभावात् । तस्यैवाज्ञाने तद्व्याप्यताग्रहासम्भवाच्च किञ्चातिरिक्ताभाववादिभिः भूतले “घटोनास्तीति प्रतीतिः सविषया प्रतीतित्वात् यत्तज्- ज्ञानं तत्तत् सविषयकं यथा घटादिज्ञानमित्यनुमानप्रयोगः स्वीकार्य्यः । तत्र तदनुमानेन सविषयकत्वसिद्धावपि अधि- करणस्वरूपेणैव तद्विषयकत्वसम्भवेन उद्देश्यासिद्धेः नापि लक्षणात्तत्सिद्धिः अभावस्य निर्वक्तुमशक्यतया तल्लक्षणस्यैवाभावात् । तथा हि अभावशब्दस्य व्युत्- पाद्यमानस्य भावभिन्नत्ववाचितया भावभिन्नत्वमभावस्य लक्षण बाच्यं तच्च भेदरूपाभावज्ञानसापेक्षत्वेनान्योन्याश्रय- दोषकवलितत्वेन दुर्ज्ञेयम् । किञ्च भावभिन्नत्वस्य अभाव- लक्षणत्वे भावरूपविशेषणज्ञानशून्यकाले घटोनास्तीति प्रत्ययानुपपत्तिः विशिष्टवुद्धेर्विशेषणज्ञानाधीनत्वात्, अभावो न भाव इति वाक्यात् शाब्दबोधानुपपत्तिश्च उद्देश्यता- वच्छेदकविधेययोरैक्ये घटोघटः इत्यादाविव शाब्दबोधा- भावस्य सर्वसम्मतत्वात् । एतेन अभावत्वम् सम
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभावः, पुं, (भू + भावेघञ, नञ्समासः ।) मरणं । असत्ता । इति विश्वमेदिनौ ॥ “अस्ति पुत्त्रो वशे यस्य भृत्योभार्य्या तथैवच । अभावे सति सन्तोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीतले” ॥ इति चाणक्यः । (“अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः” ॥ इति मनुः ।) द्रव्यादिषट्कभिन्नः । स द्विविधः । संसर्गाभावः १ अन्योन्याभावश्च २ । इति भाषा- परिच्छेदः ॥ भावशून्यः भावः स्थायिभावादिरिति अलङ्कारशास्त्रं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-072-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभाव" आता है (31)
हानि न रह जाने का भाव । नाश । अभाव । क्षय । जैसे,—प्राणहानि, तिथिहानिवियोग संयोग का अभाव । मिलाप का न होना । विच्छेदपरोक्ष अनुपस्थित । अभाव । गैर हाजिरीव्यतिरेक अभावअसंबाध बिना बाधा का । अभावअद्रव्य सत्ताहीन पदार्थ । अवस्तु । असन् । शुन्य । अभावराहित्य विहीनता । अभाव । (किसी वस्तु का) न होनाहीनता अभाव । राहित्य । कमीअदम अनस्तित्व । अभाव । लोपइहतियाज अभाव । आवरयकतालोप नाश । क्षयहान पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'हानि'अमति समयअपचार अनुचित बर्ताव । बुरा आचरण । कुव्यवहाररिष्ट कल्याण । मंगल । सौभाग्यशून्य वह स्थान जिसमें कुछ भी न हो । खाली स्थानच्युति पतन । स्खलन । झडना । गिरनात्रुटि कमी । कसर । न्यूनताअविषय जो विषय न हो । अगोचरअप्रतुल जिसकी तुलना बा मान न हो सके । बेहदहापन परित्याग करने या हटा देने के लिये बाध्य करने की क्रियाअवर्तमान जो वर्तमान न हो । अनुपस्थित । अप्रस्तुतनाठ पु संज्ञा पुं॰पस्ती नीचे होने का भाव । निचाईअंतभवि संजा पुं॰गिरानी ॰ स्त्री॰प्रयान पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'प्रयाण'तंगहाली तंग होने की स्थिति । कठिनाईव्युद्धि अभाग्य । बदकिस्मतीअसन्निधान दूरताविशेष—स्मृतियों में पाँच प्रकार के हीन साक्षी कहे गए हैं, अन्यवादी, क्रियाद्वेषी, नोपस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें