🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परोक्ष
parokṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परोक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अनुपस्थित । अभाव । गैर हाजिरी । उ॰— सब सह सकता है, परोक्ष ही कभी नहीं सह सकता प्रम ।—पंचवटी पृ॰ १० ।
२. वह जो तीनों काल की बातें जानता हो । परम ज्ञानी ।
३. व्याकरण में पूर्ण भूतकाल ।
परोक्ष २ वि॰ [सं॰]
१. जो देख न पड़े । जो प्रत्यक्ष न हो । जो सामने न हो ।
२. गुप्त । छिपा हुआ ।
३. गैरहाजिर । अनुपस्थित । यौ॰— परोक्ष बुद्धि । परोक्ष भोग । परोक्ष वृत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परो—ऽक्ष (˚रो-), mf(आ)n. beyond the range of sight, invisible, absent, unknown, unintelligible, AV. &c. &c.
past, completed (in a partic. sense, cf. below and Kāś. on Pāṇ. iii, 2, 115)
(ibc.) in an invisible or imperceptible manner (cf. below)
परो—ऽक्ष m. an ascetic, L.
N. of a son of Anu, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परोक्ष a. 1 Out of or beyond the range of sight, invisible, escaping observation. --2 Absent; स्थाने वृता भूपतिभिः परोक्षैः R. 7. 13. --3 Secret, unknown, stranger; परोक्षमन्मथो जनः Ś. 2. 18 ‘a stranger to the influence of love’; H. Pr. 10. --क्षः An ascetic. --क्षं 1 Absence, invisibility. --2 (In gram.) Past time or tense (not witnessed by the speaker); परोक्षे लिट् P. III. 2. 115. Note. The acc. and loc. singulars of परोक्ष (i. e. परोक्षं, परोक्षे) are used adverbially in the sense of ‘in one's absence’, ‘out of sight’, ‘behind one's back’, with or without a gen.; परोक्षे खलीकर्तुं शक्यते न ममाग्रतः Mk. 2; परोक्षे कार्यहतारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनं Chāṇ. 18; नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलं Ms. 2. 119. --Comp. --अर्थ a. having a secret meaning. --कृता a hymn in which a deity is spoken of in the third person. --भोगः enjoyment of anything in the absence of the owner. --वृत्ति a. living out of sight. (--त्तिः f.) an unseen or obscure life.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परोक्ष अव्य० अणः परम् अव्यथी० सुट् नि० पूर्वनिपातः । १ अप्रत्यक्षज्ञाने “परोक्षज्ञानमनाहार्व्यं निश्चयश्चेति सिद्धान्तः” इत्युक्तेस्तज्ज्ञानस्यानाहार्यत्वम् निश्चयरूप- त्वञ्च बोध्यम् । अर्श शाद्यच् । २ तद्विषये त्रि० । ३ तप- णिनि शब्दमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4260,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परोक्षं, क्ली, (अक्ष्णोः परम् ।) अप्रत्यक्षम् । असा- क्षात् । यथा, चाणक्यशतके । “परोक्षे कार्य्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्ज्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥” (परोक्षं परोक्षत्वमित्यर्थः विद्यतेऽस्य । “अर्श- आदिभ्योऽच् ।” ५ । १ । १२७ । इति अच् ।) तद्विशिष्टेत्रि ॥ (श्रुत्याप्तजन्यादिज्ञानविशेषः । यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । ३१ । “अस्ति कूटस्थ इत्यादौ परोक्षं वेत्ति वार्त्तया ॥”)
परोक्षः, पुं, (परोक्षमस्यास्तीति । श्रुत्याप्तवाक्य- श्रवणजन्यदार्ढ्याच्चैवेति बोध्यम् ।) तपस्वी । इति शब्दमाला ॥ ययातिपुत्त्रस्यानोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २३ । १ । “अनोः सभानरश्चक्षुः परोक्षश्च सुतास्त्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परोक्ष" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें