🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:06:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परोक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परोक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परोक्ष

अर्थ: दृष्टिपरास से परे, या बाहर, जो दिखाई न दे, अगोचर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परोक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. परोक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परोक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरोक्षःपरोक्षौपरोक्षाः
द्वितीयापरोक्षम्परोक्षौपरोक्षान्
तृतीयापरोक्षेणपरोक्षाभ्याम्परोक्षैः
चतुर्थीपरोक्षायपरोक्षाभ्याम्परोक्षेभ्यः
पञ्चमीपरोक्षात् / परोक्षाद्परोक्षाभ्याम्परोक्षेभ्यः
षष्ठीपरोक्षस्यपरोक्षयोःपरोक्षाणाम्
सप्तमीपरोक्षेपरोक्षयोःपरोक्षेषु
सम्बोधनहे परोक्षहे परोक्षौहे परोक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परोक्ष
परोक्ष
parokṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परोक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अनुपस्थित । अभाव । गैर हाजिरी । उ॰— सब सह सकता है, परोक्ष ही कभी नहीं सह सकता प्रम ।—पंचवटी पृ॰ १० ।
२. वह जो तीनों काल की बातें जानता हो । परम ज्ञानी ।
३. व्याकरण में पूर्ण भूतकाल ।
परोक्ष २ वि॰ [सं॰]
१. जो देख न पड़े । जो प्रत्यक्ष न हो । जो सामने न हो ।
२. गुप्त । छिपा हुआ ।
३. गैरहाजिर । अनुपस्थित । यौ॰— परोक्ष बुद्धि । परोक्ष भोग । परोक्ष वृत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परो—ऽक्ष (˚रो-), mf(आ)n. beyond the range of sight, invisible, absent, unknown, unintelligible, AV. &c. &c.
past, completed (in a partic. sense, cf. below and Kāś. on Pāṇ. iii, 2, 115)
(ibc.) in an invisible or imperceptible manner (cf. below)
परो—ऽक्ष m. an ascetic, L.
N. of a son of Anu, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परोक्ष a. 1 Out of or beyond the range of sight, invisible, escaping observation. --2 Absent; स्थाने वृता भूपतिभिः परोक्षैः R. 7. 13. --3 Secret, unknown, stranger; परोक्षमन्मथो जनः Ś. 2. 18 ‘a stranger to the influence of love’; H. Pr. 10. --क्षः An ascetic. --क्षं 1 Absence, invisibility. --2 (In gram.) Past time or tense (not witnessed by the speaker); परोक्षे लिट् P. III. 2. 115. Note. The acc. and loc. singulars of परोक्ष (i. e. परोक्षं, परोक्षे) are used adverbially in the sense of ‘in one's absence’, ‘out of sight’, ‘behind one's back’, with or without a gen.; परोक्षे खलीकर्तुं शक्यते न ममाग्रतः Mk. 2; परोक्षे कार्यहतारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनं Chāṇ. 18; नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलं Ms. 2. 119. --Comp. --अर्थ a. having a secret meaning. --कृता a hymn in which a deity is spoken of in the third person. --भोगः enjoyment of anything in the absence of the owner. --वृत्ति a. living out of sight. (--त्तिः f.) an unseen or obscure life.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परोक्ष अव्य० अणः परम् अव्यथी० सुट् नि० पूर्वनिपातः । १ अप्रत्यक्षज्ञाने “परोक्षज्ञानमनाहार्व्यं निश्चयश्चेति सिद्धान्तः” इत्युक्तेस्तज्ज्ञानस्यानाहार्यत्वम् निश्चयरूप- त्वञ्च बोध्यम् । अर्श शाद्यच् । २ तद्विषये त्रि० । ३ तप- णिनि शब्दमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4260,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परोक्षं, क्ली, (अक्ष्णोः परम् ।) अप्रत्यक्षम् । असा- क्षात् । यथा, चाणक्यशतके । “परोक्षे कार्य्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्ज्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥” (परोक्षं परोक्षत्वमित्यर्थः विद्यतेऽस्य । “अर्श- आदिभ्योऽच् ।” ५ । १ । १२७ । इति अच् ।) तद्विशिष्टेत्रि ॥ (श्रुत्याप्तजन्यादिज्ञानविशेषः । यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । ३१ । “अस्ति कूटस्थ इत्यादौ परोक्षं वेत्ति वार्त्तया ॥”)
परोक्षः, पुं, (परोक्षमस्यास्तीति । श्रुत्याप्तवाक्य- श्रवणजन्यदार्ढ्याच्चैवेति बोध्यम् ।) तपस्वी । इति शब्दमाला ॥ ययातिपुत्त्रस्यानोः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २३ । १ । “अनोः सभानरश्चक्षुः परोक्षश्च सुतास्त्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परोक्ष" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परोक्षपरोक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परोक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परोक्ष 📚 ➤ दृष्टिपरास से परे, या बाहर, जो दिखाई न दे, अगोचर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परोक्ष 📚अनुपस्थित । अभाव । गैर हाजिरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परोक्ष = परो + ऽक्ष तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬