🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वियोग
viyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वियोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संयोग का अभाव । मिलाप का न होना । विच्छेद ।
२. पृथक् होने का भाव । अलगाव ।
३. दो प्रेमियों का एक दूसरे से अलग होना । विरह । जुदाई । विशेष—साहित्य में श्रृंगार रस दो प्रकार का माना गया है— संयोग श्रृगार (या संभोग श्रृंगार) और वियोग श्रृंगार (या विप्रलंभ श्रृंगार) । वियोग की दशा तीन प्रकार की होती है—पूर्वराग, मान और प्रवास ।
४. गणित में राशि का व्यकलन ।
५. अभाव । हानि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-योग m. disjunction, separation (esp. of lovers), loss or absence or want of (instr. with or with out सह abl., or comp.), Mn.; MBh. &c. (˚गं √ गम्, to be lost, Mṛcch. ix, 34/35)
giving up, getting rid of, abstention from (comp.), Gaut.
subtraction, Gaṇit.
= वि-युति, Bījag.
a partic. astrological Yoga, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (981,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वियोगः 1 Separation, disunion; अयमेकपदे तया वियोगः सहसा चोपनतः सुदुःसहो मे V. 4. 3; त्वयोपस्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि समवस्था दृश्यते Ś. 4; संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः Ki. 5. 51; R. 12. 10; Me. 88; Śi. 12. 63. --2 Absence, loss. --3 Subtraction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0987-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियोग पु० वि + यज--घञ् । १ विच्छेदे हेमच० ६ त० [] २ पक्षियोगे च गणितप्रसिद्धे ३ राश्योर्व्यवकलने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियोगः, पुं, (वि + युज + घञ् ।) विच्छेदः । तत्पर्य्यायः । विप्रलम्भः २ विप्रयोगः ३ विरहः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भागवते । ९ । १३ । ९ । “यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः । भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-416-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वियोग" आता है (31)
विहर वियोग । बिछोहविप्रयोग वियोग । विरह । जुदाई । विप्रलंभअपगम वियोग । अलग होनाप्रतिसंधि वियोग । विछोहबिरह विरह । वियोगजर्णा स्त्री॰ विरह । वियोग । जलन । जैसे, जर्णा को अंगजुदाई बिछोह । वियोग । दो व्यक्तियों का एक दूसरे से अलग होने का भाव । विरह । …फुरकत बिछुड़ने का भाव । जुदाई । वियोगबिछोह बिछोड़ा । जुदाई । विरह । वियोगविछेद पु † संज्ञा पुं॰ प्रिय से अलग या दूर होना । वियोग । विछोहविछोह पु † संज्ञा पुं॰ प्रिय से अलग या दूर होना । वियोगविजाग पु ^१ संज्ञा पुं॰ विमोह । वियोगविजोग पु संज्ञा पुं॰ बिछोह । वियोगविहाग एक राग । दे॰ 'बिहाग' (यह वियोग का राग है)हिज्र जुदाई । वियोग । बिछोहविच्छोही पु संज्ञा पुं॰ बिछोह । वियोग । विरह । देशी॰, पृ॰ २९७वि एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—विरह किसी वस्तु से रहित होने का भाव । किसी वस्तु का अभाव । किसी वस्तु के बि…संभेद खूब छिदना या भिदनाअभिलाष इच्छा । मनोरथ । कामना । चाहविच्छेद काट या छेदकर अलग करने की क्रियाविप्रिय अप्रियविश्लेष अलग होना । पृथक् होनापार्थक्य पृथक् होने का भाव । भेदविप्रलंभ अभिलाषित वस्तु की अप्राप्ति । चाही हुई वस्तु का न मिलनाविहरण विहार करने की क्रिया । चलना । फिरना । घूमनाआसंगत्य असंगति का भाव या अवस्था । पार्थक्य । अलगावकामार्त काम से पीड़ितविवास निर्वासन । निष्कासनफिराक † ^१ संज्ञा पुं॰विरहा † संज्ञा स्त्री॰ एक प्रकार का गीत जिसे अहीर और गड़रिए गाते है । विशेष …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें