🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हानि
hāni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हानि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. न रह जाने का भाव । नाश । अभाव । क्षय । जैसे,—प्राणहानि, तिथिहानि ।
२. नुकसान । क्षति । लाभ का उलटा । पास के द्रव्य आदि में त्रुटि या कमी । घाटा । टोटा । जैसे,—इस व्यापार में बड़ी हानि हुई ।
३. स्वास्थ्य में बाधा । तंदुरुस्ती में खराबी । जैसे,—जिस वस्तु से हानि पहुँचती है, उसे क्यों खाते हो ?
४. अनिष्ट । अपकार । बुराई ।
५. तिरस्कार । उपेक्षा (को॰) ।
६. न्यूनता । कमी (को॰) ।
७. दोष । त्रुटि (को॰) । परित्यजन । परित्याग (को॰) ।
८. गति । गमन (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—हानि उठाना=नुकसान सहना । हानि पहुँचना=नुकसान होना । हानि पहुँचाना=नुकसान करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हानि f. (accord. to some fr. √ हन्) abandonment, relinquishment, Kuval.
taking off, laying aside (ornaments), Subh.
decrease, diminution, MBh.; Kāv. &c.
deprivation of (abl.), Gaut.
damage, loss, failure (also in a lawsuit), ruin, Yājñ.; MBh. &c.
insufficiency, deficit, a minus, ĀśvGṛ.; MBh. cessation, disappearance, nonexistence, Kāv.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हानिः f. [हा-क्तिन् तस्यनिः] 1 Abandonment, relinquishment. --2 Loss, failure, absence, non-existence; क्वचित्तु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः K. P. 1 ‘it does not cease to be a Kāvya’ &c. --3 Loss, damage, detriment; ग्रासोद्गलितसिक्थेन का हानिः करिणो भवेत् Subhāṣ.; का नो हानिः Sarva. S. --4 Decrease, deficiency; यथा हानिः क्रमप्राप्ता तथा वृद्धिः क्रमागता Hariv.; Y. 2. 207, 244. --5 Neglect, omission, breach; प्रतिज्ञा˚, कार्य˚. --6 Passing away, waste, loss; कालहानि R. 13. 16. --Comp. --कर a. causing loss, detrimental, injurious; Pt. 1. 88.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हानि स्त्री हा--क्तिन् तस्य निः । १ क्षतौ २ अपचये च जटा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हानिः, स्त्री, (हा + “वहिश्रिश्रुयुद्रुग्लेति ।” उणा० ४ । ५ । इति निः । यद्वा, हा + क्तिन् । “ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः ।” ३ । ३ । ९४ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या निः ।) क्षतिः । तत्पर्य्यायः । अपहारः २ अपचयः ३ । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ९९ । ४ । “अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः । अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हानि" आता है (60)
अपचय क्षति । हानिन्यय हानि । नाशअपकार अनिष्ठसाधना द्वेष । द्रोह । बुराई । अनुपकार । हानि । नुकसान । अनभल । अ…क्षति हानि । नुकसानध्वंस विनाश । नाश । क्षय । हानि । विशेष— न्याय और वौशेषिक मे 'ध्वंस' एक अभाव…विनशन नष्ट होना । नाश । बरबादी । हानि । लोप । क्षयअपचिति हानि । क्षय । ह्रास । नाशक्षिया विनाश । हानि । बर्बादीरेष क्षति । हानिघाटा घटी । हानि । नुकसान । जैसे,— इस, व्यवसाय में उन्हें बड़ा घाट आया । क्र…अपकृत जिसका अपकार किया गया हो । जिसे हानि पहुँची हो । जिसकी बुराई की गई होअवनति घटती । कमी । घाटा । न्यूनता । हानिअपकृति अपकार । हानि । बुराईअवक्षय क्षय । नाश । हानिज्यान पु † ^१ संज्ञा पुं॰ नुकसान । हानि । घाटादौरित क्षति । हानिपरिलोप क्षति । हानिपरिहाण हानि । नुकसानपरिहाणि घाटा । हानिसंप्रमोष हानि । नाशहीलना क्षति । अपकृति । हानिविनिकार त्रुटि । क्षति । हानिजरर हानि । नुकसान । क्षतिअनभल पु † संज्ञा पुं॰ बुराई । हानि । अहितअकारज पु संज्ञा पुं॰ कार्य की हानि । हानि । नुकसान । हर्जखसारा हानि । घाटा । नुकसानक्ष विध्वंस । विनाशअर्श पापयुक्त । दुर्भाग्य लानेवालाभंडन † संज्ञा॰ पुं॰विगम प्रस्थान । अनुपस्थिति । चला जाना । प्रयाणअपहार चोरी । लूटअतिपात अतिक्रम । अव्यवस्था । गड़वड़ीअनिष्ट जो इष्ट न हो । इच्छा के प्रतिकूल । अनभिलषित । अवांछितअकाय बिना शरीरवाला । देहरहितअमीव पापप्रहीण परित्यक्तसंक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीप्रहाणि परित्यागविमुक्त अच्छी तरह मुक्त । छुटा हुआ । जो बंधन से अलग हुआ होशाबर दुष्ट । कपटीनिरर्थ अर्थहीनअपच्छेद काट देना । अलग विलग कर देनाप्रच्युति अपने स्थान से गिरने या हटने का भावव्यापत्ति मृत्यु । मौतनश नशन संज्ञा पुं॰वट्ट बाट । मार्ग । रास्ताअनुपकार उपकार का अभावविप्लुति विप्लव । हलचल । उपद्रवकमी न्यूनता । कोताही । घटाव । अल्पता । जैसे,—अभी पचास में दस की कमी है । क…चपत स्त्री॰धौल हाथ के पंजे का भारी आघात जो सिर या पीठ पर पड़े । धप्पा । चाँटा । थप्पड…हूर मुसलमानों के स्वर्ग की अप्सराचकमा भुलावा । धोखाछीति पु संज्ञा स्त्री॰टोटा बाँस आदि का कटा हुआ टुकडा़तलफी खराबी । बरबादी । नाशफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आनाहरजा संगतराशों की यह टाँकी जिससे वे सतह को हर जगह बराबर करते हैं । चौरस करन…हर्ज काम में रुकावट । बाधा । अड़चन । जैसे,— नौकर के न रहने बड़ा हर्ज हो रहा…अनहित पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें