🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:34:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विमुक्त
vimukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमुक्त वि॰ [सं॰]
१. अच्छी तरह मुक्त । छुटा हुआ । जो बंधन से अलग हुआ हो ।
२. जिसे किसी प्रकार का प्रतिबंध या रुकावट न रह गई हो ।
३. स्वच्छंद । आजाद ।
४. (हानि, दंड आदि से) बचा हुआ ।
५. अलग किया हुआ । बरी ।
६. पकड़ से छुटकर चला हु्आ । फेंका हुआ । छोड़ा हुआ । जैसे,—विमुक्त बाण ।
७. अभिव्यक्त (को॰) ।
८. मुक्तकंचुक । (सर्प) जिसने केचुली छोड़ी हो (को॰) ।
९. युक्त । सहित (को॰) ।
१०. जो जल में उतरा गया हो । जैसे, जलपोत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-मुक्त See under 1. वि-√ मुच्.
वि-मुक्त mfn. unloosed, unharnessed &c.
set free, liberated (esp. from mundane existence), freed or delivered or escaped from (abl. instr., or ifc.; rarely ibc.; cf. -शाप), Mn.; MBh. &c.
deprived of (instr.), MBh.
launched (as a ship), R.
given up, abandoned, relinquished, deserted, ib.; BhP.
hurled, thrown, MBh.
emitted or discharged by, flowing from (comp.), Ratnāv.
shed or bestowed on (loc.), Rājat.
(a snake) which has recently cast its skin, MBh. viii, 740
dispassionate, R. iv, 32, 18
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (980,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमुक्त p. p. 1 Set free, released, liberated. --2 Abandoned, given up, quitted, left. --3 Freed from. --4 Hurled, discharged. --5 Given vent to. --Comp. --कंठ a. raising a loud cry, weeping bitterly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमुक्तः, त्रि, (वि + मुच् + क्तः ।) विशेषेण मुक्तः । यथा, -- “येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन- स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः । आरुह्य क्रच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधो नादृतयुष्मदङ्घ्रयः ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे १४ अध्यायः ॥ त्यक्तः । (यथा, महाभारते । ७ । २८ । ३५ । “विमुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम् । वैरिणं युधि दुर्द्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम् ॥” पुं, माधवी । तत्पर्य्ययो यथा, -- “माधवी स्यात्तु वासन्ती पुण्ड्रको मण्डकोऽपि च । अतिमुक्तो विमुक्तश्च कामुको भ्रमरोत्सवः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमभागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-415-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬