🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनिष्ट
aniṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनिष्ट १ [सं॰]
१. जो इष्ट न हो । इच्छा के प्रतिकूल । अनभिलषित । अवांछित ।
२. बुरा । निषिद्ध (को॰) ।
३. यज्ञ के लिये वर्जित । जो यज्ञ के लिये प्रशस्त न हो (को॰) ।
अनिष्ट २ संज्ञा पुं॰ अमंगल । अहित । बुराई । इच्छाविरुद्ध कार्य । खराबी । हानि ।
अनिष्ट हेतु संज्ञा पुं॰ [सं॰] बुरा लक्षण । अपशकुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्-इष्ट mfn. (√ 3. इष्), unwished, undesirable, disadvantageous, unfavourable
bad, wrong, evil, ominous
अन्-इष्ट n. evil, disadvantage.
2. अन्-इष्ट mfn. (√ यज्), not offered in sacrifice
not honoured with a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (30,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनिष्ट a. 1 Unwished, undesirable; unfavourable, disagreeable, ill (with gen.); ध्यायत्यनिष्टं यत्किंचित्पाणिग्राहस्य चेतसा Ms. 9. 21 whatever ill she thinks of her husband. --2 Evil, forbidden. --3 Bad, unlucky, ominous. --4 Not honoured with a sacrifice. --ष्टं An evil, mishap, misfortune, calamity, disadvantage, a crime, offence, wrong, unwelcome thing; ˚एकबुद्धि Māl. 8. 12; भवत्यनिष्टादपि नाम दुःसहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीदृशी Ku. 5. 42; ill-omen; प्रातरेव ˚दर्शनं जातं H. 1. [] --Comp. --अनुबंधिन् a. followed by or attended with calamities; विषयोपभोगेषु ˚धिषु यः सुखबुद्धिमारोपयति K. 155. --आपत्तिः f., --आपादनं getting what is not desired, an undesired occurrence. --आशंसिन् a. (˚सूचक) indicating or boding ill. --ग्रहः an evil or malignant planet. --दुष्टधी a. having an evil and corrupt mind. --प्रसंगः {1} an undesired occurrence. {2} connection with a wrong object, argument or rule. --फलं an evil result. --शंका fear of evil. --हेतुः an evil omen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0066-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिष्ट त्रि० इष--क्त विरोधे न० त० । इष्टस्य सुस्वादे- र्विरोधिनि प्रतिकूलवेदनीये दुःखे, तत्साधने--पापे, विषादौ, अपकारे० च । “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करु- णाख्यो रसोभवेदिति सा० द० । “ध्यायत्यनिष्टं तत्सर्व्वं पाणिग्राहस्य चेतसेति” “एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्त्तन्ते” इति अनिष्टं वा प्यानिष्टेषु तं धर्म्मं न विचालयेदिति” मन- [] सानिष्टचिन्तनमिति” च मनुः । नागबलायां स्त्री । यज--क्त न० त० । अकृतयागे देवादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0169-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिष्टः, त्रि, (इष् + कर्म्मणि क्तः, न इष्ट इति नञ- [] समासः ।) अनभिलषितः । अवाञ्छितः । यथा, “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत्” । इति साहित्यदर्पणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनिष्ट" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें