🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:31:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनिष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनिष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनिष्ट

अर्थ: "न चाहा हुआ,जिसकी इच्छा न हो,अननुकूल"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनिष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अनिष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनिष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनिष्टःअनिष्टौअनिष्टाः
द्वितीयाअनिष्टम्अनिष्टौअनिष्टान्
तृतीयाअनिष्टेनअनिष्टाभ्याम्अनिष्टैः
चतुर्थीअनिष्टायअनिष्टाभ्याम्अनिष्टेभ्यः
पञ्चमीअनिष्टात् / अनिष्टाद्अनिष्टाभ्याम्अनिष्टेभ्यः
षष्ठीअनिष्टस्यअनिष्टयोःअनिष्टानाम्
सप्तमीअनिष्टेअनिष्टयोःअनिष्टेषु
सम्बोधनहे अनिष्टहे अनिष्टौहे अनिष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनिष्ट
अनिष्ट
aniṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनिष्ट १ [सं॰]
१. जो इष्ट न हो । इच्छा के प्रतिकूल । अनभिलषित । अवांछित ।
२. बुरा । निषिद्ध (को॰) ।
३. यज्ञ के लिये वर्जित । जो यज्ञ के लिये प्रशस्त न हो (को॰) ।
अनिष्ट २ संज्ञा पुं॰ अमंगल । अहित । बुराई । इच्छाविरुद्ध कार्य । खराबी । हानि ।
अनिष्ट हेतु संज्ञा पुं॰ [सं॰] बुरा लक्षण । अपशकुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अन्-इष्ट mfn. (√ 3. इष्), unwished, undesirable, disadvantageous, unfavourable
bad, wrong, evil, ominous
अन्-इष्ट n. evil, disadvantage.
2. अन्-इष्ट mfn. (√ यज्), not offered in sacrifice
not honoured with a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (30,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनिष्ट a. 1 Unwished, undesirable; unfavourable, disagreeable, ill (with gen.); ध्यायत्यनिष्टं यत्किंचित्पाणिग्राहस्य चेतसा Ms. 9. 21 whatever ill she thinks of her husband. --2 Evil, forbidden. --3 Bad, unlucky, ominous. --4 Not honoured with a sacrifice. --ष्टं An evil, mishap, misfortune, calamity, disadvantage, a crime, offence, wrong, unwelcome thing; ˚एकबुद्धि Māl. 8. 12; भवत्यनिष्टादपि नाम दुःसहान्मनस्विनीनां प्रतिपत्तिरीदृशी Ku. 5. 42; ill-omen; प्रातरेव ˚दर्शनं जातं H. 1. [] --Comp. --अनुबंधिन् a. followed by or attended with calamities; विषयोपभोगेषु ˚धिषु यः सुखबुद्धिमारोपयति K. 155. --आपत्तिः f., --आपादनं getting what is not desired, an undesired occurrence. --आशंसिन् a. (˚सूचक) indicating or boding ill. --ग्रहः an evil or malignant planet. --दुष्टधी a. having an evil and corrupt mind. --प्रसंगः {1} an undesired occurrence. {2} connection with a wrong object, argument or rule. --फलं an evil result. --शंका fear of evil. --हेतुः an evil omen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0066-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिष्ट त्रि० इष--क्त विरोधे न० त० । इष्टस्य सुस्वादे- र्विरोधिनि प्रतिकूलवेदनीये दुःखे, तत्साधने--पापे, विषादौ, अपकारे० च । “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करु- णाख्यो रसोभवेदिति सा० द० । “ध्यायत्यनिष्टं तत्सर्व्वं पाणिग्राहस्य चेतसेति” “एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्त्तन्ते” इति अनिष्टं वा प्यानिष्टेषु तं धर्म्मं न विचालयेदिति” मन- [] सानिष्टचिन्तनमिति” च मनुः । नागबलायां स्त्री । यज--क्त न० त० । अकृतयागे देवादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0169-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनिष्टः, त्रि, (इष् + कर्म्मणि क्तः, न इष्ट इति नञ- [] समासः ।) अनभिलषितः । अवाञ्छितः । यथा, “इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत्” । इति साहित्यदर्पणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनिष्ट" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनिष्टअनिष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अनिष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनिष्ट 📚 ➤ "न चाहा हुआ,जिसकी इच्छा न हो,अननुकूल"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनिष्ट 📚जो इष्ट न हो । इच्छा के प्रतिकूल । अनभिलषित । अवांछित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें