🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:14:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घाटा
ghāṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गर्दन का पिछला उभरा भाग (2.6.89) अवटु · कृकाटिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घाटा १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ घटना] घटी । हानि । नुकसान । जैसे,— इस, व्यवसाय में उन्हें बड़ा घाट आया । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—होना ।—उठना ।—देना ।— सहना ।—बैठना ।—खाना । मुहा॰—घाटा उठाना = हानि सहना । नुकसान में पड़ना । घाटा भरना—(१) नुकसान भरना । अपने पल्ले से रुपया देना । (२) नुकसान पूरा करना । हानि की कसर निकालना । कमी पूरी करना ।
घाटा पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ घट्ट] घाटी । उ॰—साद करे किम सुदुर है, पुलि पुलि थक्के पाँव । सयणे घाटा बउलिया बइरि जु हआ वाव ।—ढोला॰, दू॰, ३८५ ।
घाटा ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घड़ा ।
२. गरदन के पीछे का हिस्सा ।
३. नाव आदि से उतरने के लिये किनारे का स्थान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घाटा f. id., Car. i, 17, 17; Suśr. vi, 25, 11 (cf. g. अर्श-आदि) (cf. कर-.)
घाटा f. a pot (cf. घट), Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घाटः, --टा [घट्-अच्] The back of the neck. --टः 1 A pitcher. --2 A landing place.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घाटा, स्त्री, (घाटा विद्यतेऽस्मिन् इति घाटः ततः टाप् ।) ग्रीबापश्चाद्भागः । घाड इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अवटुः २ कृकाटिका ३ । इत्य- मरः ॥ शिरःपश्चात्सन्धिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ घाटः ५ कृकाटी ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ घाटिका ७ । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (“दोषास्तु दुष्टास्त्रय एवमन्यां संपीड्य घाटां सुरुजां सुतीव्राम् ॥” इत्युत्तरतन्त्रे पञ्चविंशेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-393-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घाटा" आता है (20)
अवनति घटती । कमी । घाटा । न्यूनता । हानिज्यान पु † ^१ संज्ञा पुं॰ नुकसान । हानि । घाटापरिहाणि घाटा । हानिछीज ह्रास । घटाव । घाटा । कमीखसारा हानि । घाटा । नुकसानजियान घाटा । टोटा । नुकसान । हानि । क्षति । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—होना ।—करनाफितूर न्यूनता । घाटा । कमी । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़नाखिसारा घाटा । नुकसान । हानि । क्रि॰ प्र॰ — उठाना । — पडना ।— सहनाज्यानी पु संज्ञा स्त्री॰ हानि । घाटाअकाल अनुपयुक्त समय । अनवसर । अनियमित समय । ठीक समय से पहले या पीछे का समयघट्ट घाट । चुंगी या महसूल लेना का स्थानप्रहाणि परित्यागटूट † संज्ञा स्त्री॰छीति पु संज्ञा स्त्री॰टोटा बाँस आदि का कटा हुआ टुकडा़चट्टी टिकान । पड़ाव मंजिलधप्पा थप्पड़ । धौल । तमाचाबट्टा कमी जो व्यवहार या लैनदेन में किसा वस्तु के मूल्य में हो जाती है । दलाल…मरायल पु † वि॰नुकसान कमी । घटी । ह्रास । छीज । जैसे,— सीड़ में रखने से इतने कागज का नुकसान …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें