🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:07:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अकाल
akāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अकाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अकालिक]
१. अनुपयुक्त समय । अनवसर । अनियमित समय । ठीक समय से पहले या पीछे का समय । उ॰—तूँ रहि, हौं ही सखि लखौं, चढ़ि न अटा, बलि बाल । सबहिनु बिनु ही ससि उदय, दीजतु अरघु अकाल ।—बिहारी र॰, दौ॰ २६८ ।
२. दुष्काल । दु्र्भिक्ष । महँगी । कहत । जैसे—'भारतवर्ष में कई बार अकाल पड़ चुका है'—(शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
३. घाटा । अत्यधिक कमी । न्यूनता । जैसे—'यहाँ कपड़ों का अकाल नहीं है ।'—(शब्द॰) ।
४. अशुद्ध समय (ज्यो॰) ।
अकाल २ वि॰
१. जो काला न हो । श्वेत । २ अनवसर का । असामयिक [को॰] ।
अकाल कुष्मांड संज्ञा पुं॰ [सं॰ अकाल कुष्माण्ड]
१. असमय या बेमौ- सम का कुम्हड़ा ।
२. वह कुम्हड़ा जो बलिदान के काम न आए ।
३. बेकार वस्तु ।
४. व्यर्थ या निरर्थक जन्म [को॰] ।
अकाल कूष्मांड संज्ञा पुं॰ [सं॰ अकालकूष्माण्ड] दे॰ 'अकाल कुष्माड़'[को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-काल m. a wrong or bad time
(also) night, ib.
अ-काल mfn. unseasonable
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अकाल a. [नास्ति उचितः कालो यस्य] 1 Untimely, premature, inopportune, unseasonable, out of season; न प्रजासु ˚मृत्युश्चरति U. 2, R. 15. 44; ˚मृत्यु [] हरणं… औषधं जाह्नवीतोयं; ˚वातावली Ratn. 3. --2 [न कांलः] Not black, white. --लः [न. त.] Wrong, inauspicious or unseasonable time, not the proper time (for any thing); ˚लः स्वबलप्रधानविरोधस्य Ve. 3; ˚लः कुलजनस्य निवर्तितुं Mu. 7; अकाले बोधितो भ्राता R. 12. 81 at an improper time; अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः 12. 33 takes no account of proper or improper time; अकाले वीक्षितो विष्णुर्हंति पुण्यं पुराकृतं; नाकाले म्रियते काश्चित् प्राप्ते काले न जीवति; नाकाले म्रियते जंतुः H. 1. 17 does not die a premature death; काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् Ms. 3. 105 in season or out of season. --Comp. --कुसुमं, --पुष्पं a flower blossoming out of season; ˚कुसुमानीव भयं संजनयंति हि H. 3. 23, a bad omen boding some evil. --कूष्मांडः a pumpkin produced out of season; (fig.) useless birth. --ज, --उत्पन्न, --जात a. produced out of season, premature; unseasonable. --जलदः an untimely cloud; N. of the great-grandfather of the poet Rājaśekhara. --जलदोदयः, --मेघोदयः {1} an unseasonable rise or gathering of clouds; बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः R. 4. 61. {2} mist or fog. --वेला unseasonable or improper time. --सह a. {1} not enduring delay or loss of time, impatient, not biding one's time. {2} not able to hold out (for a long time), unable to stand a protracted siege (as a दुर्ग) H. 3. 137.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0004-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकाल पु० अप्राशस्त्ये न० त० । अप्रशस्तकाले विहितकर्म्मसु पर्य्युदस्तयाऽभिहिते गुरुशुक्राद्यस्तकालादौ, स च मलमास, गुरुशुक्रबाल्यवृद्धत्वास्तमय, सिंहमकरान्यतरगुरुस्थिति, पूर्व्व- राश्यनागतातिचारिगुरुकवत्सर, पूर्व्वराशिसंक्रमिष्यमाणाति चारिगुरुकपक्षत्रय, वक्रगुरुकाष्टाविंशतिदिवस, भूमिकम्पा- द्यद्भुतसप्ताह, सिंहादित्य, गुर्वादित्य, पौषमासचतुष्टयान्य- [] तमैकद्वित्रितदधिकान्यतमदिनवृत्त्याकालिकवृष्ट्युत्तरैकत्रिसप्ता- हान्यतमदिनादि, रूपो मलमासतत्त्वाद्युक्तः तत्तद्विहित- कर्म्मसु पर्य्युदस्ततयाऽभिहितः कालः एतत्प्रमाणानि सप्रति प्रसवं मलमासतत्त्वमुहूर्त्तचिन्तामण्यादौ द्रष्टव्यानि “अकाले वीक्षितो विष्णुर्हन्ति पुण्यं पुराकृतमिति” पु० । अप्राप्तः अनुचितः कालः शा० त० । अप्राप्तकाले “नाकाले म्रियते कश्चित् प्राप्ते काले न जीवतीति” पुराणम् । “अकाल- जलदोदय” इति रघुः । “अकालमृत्युहरण” मिति तन्त्रम् । “वर्त्त्याधारस्नेहयोगात् यथा दीपस्य संस्थितिः । विक्रियापि हि दृष्टैवमकाले प्राणसंक्षय” इति याज्ञ० । “अकालजन्तु विरसं न धान्यं गुणवत् स्मृत” मिति, वैद्य० । “नाकालवृष्टौ कुर्व्वीत व्रतबन्धशुभक्रियामिति” स्मृतिः अनुचितकाले वृष्टाविति तदर्थः । “वरमे- काहुतिः काले नाकाले लक्षकोटयः इति ति० त० । नास्ति कालोपाधिजन्यजातमत्र । जन्यशून्ये प्रलये । “अकालकालमेघमेदुरेति काद० । अप्राप्तः कालो यस्य प्रादिभ्यः धातुजस्येति ब० अन्त्यलोपश्च । अप्राप्तकाले अनुचितकाले पदार्थे त्रि० । कालः कृष्णः न० त० । कृष्ण- विरुद्धशुभ्रवर्णे पु० । कृष्णविरोधिशुभ्रत्ववति त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकालः, पुं, (न कालः, अप्रशस्तः कालो वा । नञ्समासः ।) असमयः । अप्रशस्तकालः । यथायोग्यकालातिरिक्तसमयः । अशुद्धकालः । यथा, -- गुरोरस्तात् प्राक् वृद्धत्वे पञ्चदशाहः । तस्यास्ते द्वात्रिंशद्दिनं । तस्योदयात् परं बा- लत्वे पञ्चदशाहः । गुर्व्वादित्ययोगे स्थितिकालः दशत्रिंशद्दिनादिः । सिंहे गुरोः स्थितिकालः सम्बत्सरस्थूलः । अस्य विशेषः यदि माघपौर्णमास्यां मघानक्षत्रं प्राप्यते तदैवं भाव्यं । वक्रिगुरौ अष्टाविंशति- दिनं । पूर्व्वराशावनागतातिचारिगुरौ एकवर्षः । अयमेव लुप्तसम्बत्सरः । पूर्व्वराशिगन्त्रतिचा- रिगुरौ पञ्चचत्वारिंशत् दिनं । नीचस्थगुरोः स्थितिकालः संवत्सरस्थूलः । राहुयुक्तगुरोः स्थितिसमयः एकाब्दः स्थूलः । भृगोर्महास्तात् प्राक् वृद्धत्वे पञ्चदशाहः । तस्य महास्ते द्विसप्ततिदिनं । तस्योदयात् परं बालत्वे दशाहः । एतत्त्रयं शीघ्रास्तमुच्यते ॥ भृगोः पादास्तात् प्राक् वृद्धत्वे दशाहः । तस्य पादास्ते द्वादशाहः । तस्योदयात् परं बालत्वे दिनत्रयं । एतत्त्रयं वक्रास्तमुदितं । मलमासे मासमेकं ॥ भानु- लङ्घितमासे क्षयमासे च तदेव ॥ भूक्म्पाद्य- द्भते सप्ताहः ॥ पौषादिचतुर्मासे एकदिन- चरणाङ्कितवर्षणे तद्दिनं । दिनद्वयचरणाङ्कित- वर्षणे दिनत्रयं । दिनत्रयचरणाङ्कितवर्षणे सप्ताहः ॥ दक्षिणायने षण्मासाः ॥ श्रीहरि- शयने चतुर्मासः ॥ चन्द्रसूर्य्यग्रहणे कर्म्मविशेषे एकत्रिसप्तदिनानि ॥ इति ज्योतिषतत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-003-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अकाल" आता है (16)
नीवाक अकाल के समय अन्न की बढ़ी हुई आवश्यकता या माँगअनाकाल अकाल । दुर्भिक्षदुर्भिक्ष ऐसा समय जिसमें भिक्षा या भोजन कठिनता से मिले । अकाल । कहतकहत दुर्भक्ष । अकालअनऋतु विरुद्ब ऋतु । अनुपयुक्त ऋतु । बेमौसिम । अकाल । असमयदुकाल अन्नकष्ट का समय । अकाल । दुर्भिक्षदुर्भख पु संज्ञा पुं॰ भोजन की कहत । अकाल । दुर्भिक्षकैतसाली † संज्ञा स्त्री॰ दुर्भिक्ष । अकाल । भुखमरीमुष्टि मुठ्ठीमन्वंतर इकहत्तर चतुर्युगी का काल । ब्रह्मा के एक दिन का चौदहवाँ भाग । विशेष— द…दुष्काल बुरा वक्त । कुसमयदुर्भक्ष जिसे खाना कठिन हो । जो जल्दी न खाया जा सकेखरसा पु संज्ञा स्त्री॰ एक प्रकार का भोज्य पदार्थखुश्की रुखापन । रुखाई । शुष्कता । नीरसता । क्रि॰ प्र॰—आना ।—लानाभुखमरी स्ञी॰ दे॰ अन्न आदी खाद्य पदार्थों के अभाव में भूखों मरने की स्थिति । अ…अ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें