🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शून्य
śūnya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शून्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह स्थान जिसमें कुछ भी न हो । खाली स्थान ।
२. आकाश ।
३. एकांत स्थान । निर्जन स्थान ।
४. विंदु । विंदी । सिफर ।
५. अभाव । राहित्य । कुछ न होना । जैसे,—तुम्हारे हिस्से में शून्य है ।
६. स्वर्ग ।
७. विष्णु ।
८. ईश्वर । उ॰—कहैं एक तासों शिवे शून्य एकै । कहैं काल एकै महा विष्णु एकै । कहैं अर्थ एकै परब्रह्म जानो । प्रभा पूर्ण एकै सदा शून्य मानो ।—केशव (शब्द॰) ।
९. कान का एक आभूषण (को॰) ।
शून्य २ वि॰
१. जिसके अंदर कुछ न हो । खाली ।
२. निराकार । उ॰—रूप रेख कछु जाके नाहीं । तौ का करब शून्य के माही ।—विश्राम (शब्द॰) ।
३. जो कुछ न हो । असत् ।
४. विहीन । रहित । जैसे,—संज्ञाशून्य । विशेष—इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग यौगिक शब्द बनाने में अंत में होता है । जैसे, विवेकशून्य ।
५. एकांत । निर्जन (को॰) ।
६. खिन्न । उदास । उत्साहहीन (को॰) ।
७. तटस्थ । निरपेक्ष (को॰) ।
८. निर्दोंष (को॰) ।
९. अर्थहीन । निरर्थक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शून्य mf(आ)n. empty, void (with वाजिन् = ‘a riderless horse’; with राज्य = ‘a kingless kingdom’), hollow, barren, desolate, deserted, Br. &c. &c.
empty i.e. vacant (as a look or stare), absent, absentminded, having no certain object or aim, distracted, MBh.; Kāv. &c.
empty i.e. possessing nothing, wholly destitute, MBh.; Kathās.
wholly alone or solitary, having no friends or companions, R.; BhP.
void of, free from, destitute of (instr. or comp.), wanting, lacking, Kāv.; Kathās.; Pur.; Sarvad. non-existent, absent, missing, Kāv.; Pañcat.
vain, idle, unreal, nonsensical, R.; Rājat.; Sarvad.
void of results, ineffectual (अ-शून्यं-√ कृ, ‘to effect’, ‘accomplish’), Śak.; Ratnāv.
free from sensitiveness or sensation (said of the skin), insensible, Bhpr.
bare, naked, MW.
guileless, innocent, ib.
indifferent, ib.
शून्य n. a void, vacuum, empty or deserted place, desert (शून्ये, in a lonely place), MBh.; R. &c.
(in phil.) vacuity, nonentity, absolute nonexistence (esp. with Buddhists), IW. 83 n. 3; 105, n. 4; MWB. 7 n. 1; 142
N. of Brahma, MW.
(in arithm.) nought, a cypher, VarBṛS.; Gaṇit. (cf. IW. 183)
space, heaven, atmosphere, L.
a partic. phenomenon in the sky, L.
an earring (see next). [cf. Gk. κενός, κενεός; Aeol. κέννος.]
शून्य &c. See p. 1085, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शून्य a. [शूनायै प्राणिवधाय हिंतं रहस्यस्थानत्वात् यत् Tv.] 1 Empty, void1. --2 Vacant (applied also to the heart, glances &c.), absent, listless; गमनमलसं शून्या दृष्टिः Māl. 1. 17; see शून्यहृदय below. --3 Non-existent. --4 Lonely, desolate, secluded, deserted; शून्येषु शूरा न के K. P. 7; [] Bk. 6. 9; शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमंतर्ज्वलामि U. 3. 38; Māl. 9. 20. --5 Dejected, downcast, dispirited; शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथंचित Ku. 3. 75; Ki. 17. 39 --6 Utterly devoid or deprived of, without, wanting in (with instr. or in comp.); अंगुलयिकशून्या मे अंगुलि; Ś. 5; दया˚, ज्ञान˚, &c. --7 Indifferent. --8 Guileless. --9 Nonsensical, unmeaning; Śi. 11. 4. --10 Bare, naked. --न्यं 1 A vacuum, void, blank. --2 The sky, space, atmosphere. --3 A cipher, dot. --4 Non-entity, (absolute) non-existence; दूषणशून्यबिंदवः N. 1. 21. --5 N. of Brahman. --Comp. --पदवी the passage of the soul. --मध्यः a hollow reed. --मनस्, --मनस्क a. absent-minded, listless. --मुख, --वदन a. with a blank face, with a downcast countenance. --वादः the doctrine of the non-existence of anything, the doctrine of a Buddhist sect. --वादिन् m. {1} an atheist. {2} a Buddhist. --हृदय a. {1} absent-minded; V. 2; Ś. 4. {2} open-hearted, unsuspecting. [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20221222. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/1003. note: cf. AP57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शून्य त्रि० शूनायै प्राणिबधाय हितम् रहस्यस्थानत्वात् यत् । १ निर्जनस्थाने मेदि० । २ आकाशे शब्दच० । ३ बिन्दुमात्रे हेमच० । ४ अभावे च अमरः । ५ असम्पूर्णे ६ ऊने ७ तुच्छे च त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5134,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शून्यं, क्ली, आकाशम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, भागवते । ६ । १३ । २० । “स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥”) बिन्दु इति हेमचन्द्रः ॥
शून्यः, त्रि, अतिशयेन ऊनः । अभावविशिष्टः । असम्पूर्णः । खालि इति पारस्यभाषा । तत्- पर्य्यायः । वशिकः २ तुच्छः ३ रिक्तकः ४ । इत्यमरः ॥ शुन्यम् ५ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ “अविद्यजीवनं शून्यं दिक् शून्या चेदबान्धवा । पुत्त्रहीनं गृहं शून्यं सर्व्वशून्या दरिद्रता ॥” इति चाणक्यम् ॥ (शून्यायै प्राणिहिंसायै हितः रहस्यस्थानत्वात् शूना + यत् । यद्वा, शूने हितम् । श्वन् + “शुनः । सम्प्रसारणं वा च दीर्घत्वम् । ५ । १ । २ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या यत् सम्प्रसारणं दीर्घत्वञ्च ।) निर्ज्जनः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भट्टिः । १८ । २९ “केन संविद्रते नान्यस्त्वतो वान्धववत्सलः । विरौमि शून्यं प्रोर्णौमि कथं मन्युसमुद्भवम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शून्य" आता है (27)
अंबर आकाश । आसमान । शून्यवशिक शून्य । खालीतुच्छ भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्यरिक्त खाली । शून्य । जैसे,—रिक्त घट, रिक्त स्थानअवस्तु जो कोई वस्तु न हो । शून्यशून शून्यउद्वस जनशून्य स्थानतुच्छय रिक्त । शून्य । व्यर्थरीता जिसके अंदर कुछ न हो । खाली । रिक्त । शून्यसिफर शून्य । सुन्ना । बिंदीअंतरख पु संज्ञा पुं॰ अंतरिक्ष । शून्य । अंतर । आकाशबिंदी सुन्ना । शून्य । सिफर । बिंदुखुक्खल शून्य । खाली । रिक्तलोकाक्ष आकाशदिक् । दिशा । शून्यनभ पंच तत्व में से एक । आकाश । आसमान । पर्या॰—आकाश । गगन । ब्योमहीन परित्यक्त । छोड़ा हुआविरल जो घना न हो । जिसके बीच बीच में अवकाश हो । जिसके बीच बीच में खाली जगह …सन्न चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्षअचेतन चेतनारहित । जिसमें चेतना का अभाव हो । जिसमें सुख दुःख आदि किसी प्रकार …अंतरिक्ष पृथिवी और सूर्यादि लोकों के बीच का स्थान । कोई दो ग्रहों वा तारों के व…विंदु जलकण । बुँदविजिह्म कुटिल । झुका हुआ । मुड़ा हुआवियोजित पृथक् किया हुआ । अगल किया हुआवैरल्य विरल होने का भाव । विरलताविलोक दे॰ 'विलोकन'ठल्ल †पु॰ वि॰नुकता बिंदु । बिंदी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें