🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रिक्त
rikta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिक्त १ वि॰ [सं॰]
१. खाली । शून्य । जैसे,—रिक्त घट, रिक्त स्थान ।
२. निर्धन । गरीब ।
रिक्त २ संज्ञा पुं॰ वन । जंगल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्त , रिक्थ &c. See col. 2.
रिक्त mfn. (accord. to Pāṇ. vi, 1, 208, also रिक्त) emptied, empty, void, AV. &c. &c.
bared (as an arm), Megh.
hollow, hollowed (as the hands), Cat.
poor, indigent, MBh.; BhP.
idle, worthless, Pāṇ. viii, 1, 8, Sch.
(ifc.) devoid or destitute of, free from, without, MBh.; Kāv. &c.
रिक्त m. (in augury) N. of one of the four wagtails which serve for omens, VarBṛS.
of a man, Pat.
रिक्त n. an empty place, desert, wilderness, wood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्त p. p. [रिच्-क्त] 1 Emptied, cleared, evacuated. --2 Empty, void; devoid or deprived of, without. --3 Hollowed (as hands). --4 Indigent. --5 Divided, separated. --6 Worthless, useless. --7 Unloaded; see रिच्. --क्तं 1 An empty space, vacuum. --2 A forest, desert, wilderness. --Comp. --अर्कः a Sunday falling on one of the रिक्ता days. --पाणि, --हस्त a. empty-handed, bringing no present (of flowers &c.), अहमपि देवीं प्रेक्षितुमरिक्तपाणिर्भवामि M. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्त न० रिच--क्त । १ शुन्ये २ वने मेदि० । ३ निरर्थके च त्रि० शब्दर० । स्वार्थे क । तत्रैव त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4808,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्तं, क्ली, (रिच् + क्तः ।) शून्यम् । वनम् । इति मेदिनी । ते, ५० ॥
रिक्तं, त्रि, (रिच् + क्तः ।) निर्घनम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ (शून्यम् । यथा, मनुः । ८ । ४०५ । “भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य्यं दाप्यानि सारतः । रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित् पुमांसश्चापरि- च्छदाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-161-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रिक्त" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें