🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:33:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रिक्ता
riktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी की तिथियाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता (आ), f. (scil. तिथि) N. of the 4th, 9th, or 14th day of the lunar fortnight, VarBṛS. (cf. रिक्तार्क)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता N. of the fourth, ninth, and fourteenth days of a lunar fortnight.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता स्त्री रिच--क्त । उभयपक्षयोश्चतुर्थीनवमीचतुर्दशीतिथिषु ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता, स्त्री, (रिच् + क्तः । टाप् ।) तिथिभेदः । सा तु चतुर्थी नवमी चतुर्द्दशी च । यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च तिथयः क्रमात् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ कर्म्मसु तस्या निषेधविधी यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा नामसदृक्- फलाः ।” न रिक्ता सर्व्वकर्म्मसु । इति ज्योतिःसारः ॥ “चन्द्रे चार्ककुजार्किशुक्रवियुते मध्येऽथवा पापयोः त्यक्त्वा च व्यतिपातवैधृतिदिनं विष्टिञ्च रिक्तां तिथिम् । क्रूराहायनचैत्रपौषरहिते लग्नांशके मानुषे ॥ रिक्तासु विधवा कन्या दर्शेऽपि स्याद्विवाहिता । शनैश्चरदिने चैव यदि रिक्ता तिथिर्भवेत् । तस्मिन् विवाहिता कन्या पतिसन्तानवर्द्धिनी ॥” इति दीपिका ॥ “षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे ॥” इति भुजबलभीमः ॥ “द्वादशी सप्तमी नन्दा रिक्तासु पञ्चपर्व्वसु । बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणम् ॥” इति कृत्यचिन्तामणिः ॥ “पूर्व्वेशान्तकसर्पमूलरहितेष्वृक्षेष्वरिक्ते तिथौ षष्ठे मासि सितेन्दुजीवदिवसे गोज्ञर्क्ष मीनोदये । संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे अप्रसुप्ते जनार्द्दने । षष्ठीं प्रतिपदञ्चैव वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥ रिक्तां पञ्चदशीञ्चैव सौरिभौमदिने तथा । एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भन्तु कारयेत् ॥” इति विष्णुधर्म्मोत्तरः ॥ [] “पूर्व्वाग्नियाम्यफणिचित्रशिवान्यभेषु रिक्ताष्टमीं विगतचन्द्रतिथिं विहाय । द्व्यङ्गालिगोसमुदये विकुजार्किवारे शस्तेन्दुयोगकरणेषु हलप्रवाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चन्द्रार्कयोर्भवेत् पूर्णा कुजे भद्रा जया गुरौ । बुधमन्दौ च नन्दायां शुक्रे रिक्तामृता तिथिः ॥” इति भीमपराक्रमः ॥ “सर्व्वत्र कार्य्ये बुधजीवशुक्राः केन्द्रत्रिकोणोपगताः प्रशस्ताः । तृतीयलाभारिगताश्च पापा- स्तिथिर्विरिक्ता शुभदस्य चाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चतुर्थी नवमी चैव रिक्ता चैव चतुर्द्दशी । शुक्रे नन्दा बुधे भद्रा शनौ रिक्ता कुजे जया । गुरौ पूर्णा च संयुक्ता सिद्धियोगाः प्रकीर्त्तिताः ॥ बुधमन्दगता नन्दा कुजे भद्रा जया गुरौ । भृगुरिक्तामृतं प्रोक्तं पूर्णा च रविचन्द्रयोः ॥” इति ज्योतिःसागरसारः ॥ “षष्ठ्यष्टमीद्बादशीषु न गच्छेत्त्रिदिनस्पशि । पूर्णिमाप्रतिपद्दर्शरिक्तावमदिनेषु च । तथा यमद्बितीयायां यात्रायां मरणं भवेत् ॥” इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-161-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें