रिक्ता
अर्थ: खाली किया गया, साफ किया गया, रिताया गया
संस्कृत: विरेचने
अंग्रेज़ी: to separate, to abort, to purify the body, to sweep, to cleanse the body
व्युत्पत्ति: रिच् + क्त (कृदन्त)
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
- रिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
- रिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
- रिक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
- रिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
- रिक्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
- रिक्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका 📘 धातु-रूपावली में सभी लकार
शब्दरूप — रिक्ता (स्त्रीलिङ्ग)
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
| प्रथमा | रिक्ता | रिक्ते | रिक्ताः |
| द्वितीया | रिक्ताम् | रिक्ते | रिक्ताः |
| तृतीया | रिक्तया | रिक्ताभ्याम् | रिक्ताभिः |
| चतुर्थी | रिक्तायै | रिक्ताभ्याम् | रिक्ताभ्यः |
| पञ्चमी | रिक्तायाः | रिक्ताभ्याम् | रिक्ताभ्यः |
| षष्ठी | रिक्तायाः | रिक्तयोः | रिक्तानाम् |
| सप्तमी | रिक्तायाम् | रिक्तयोः | रिक्तासु |
| सम्बोधन | हे रिक्ते | हे रिक्ते | हे रिक्ताः |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
धातुरूप — रिच् (रुधादिगण) · अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (विरेचने)
लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
| प्रथम | रिणक्ति | रिङ्क्तः | रिञ्चन्ति |
| मध्यम | रिणक्षि | रिङ्क्थः | रिङ्क्थ |
| उत्तम | रिणच्मि | रिञ्च्वः | रिञ्च्मः |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिणक्ति · लट् (आत्मने.): रिङ्क्ते · लिट्: रिरेच · लिट् (आत्मने.): रिरिचे · लुट्: रेक्ता · लुट् (आत्मने.): रेक्ता · लृट्: रेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रेक्ष्यते · लोट्: रिङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): रिङ्क्ताम् · लङ्: अरिणक् · लङ् (आत्मने.): अरिङ्क्त · विधिलिङ्: रिञ्च्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): रिञ्चीत · आशीर्लिङ्: रिच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रिक्षीष्ट · लुङ्: अरिचत् · लुङ् (आत्मने.): अरिक्त · लृङ्: अरेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरेक्ष्यत
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेचन · ण्वुल्: रेचकः · तृच्: रेक्ता · ण्यत्: रेच्यः · तव्य: रेक्तव्यः · अनीयर्: रेचनीयः · क्त: रिक्तः · क्तवतु: रिक्तवान् · शतृ: रिञ्चन् · स्य-शतृ: रेक्ष्यन् · शानच्: रिञ्चानः · क्त्वा: रिक्त्वा · ल्यप्: प्ररिच्य · तुमुन्: रेक्तुम् · णमुल्: रेचम् · घञ्: रेकः · क्तिन्: रिक्ति · क्वसु: रिरिच्वान्
📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिक्ता
रिक्ता
riktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी की तिथियाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता (आ),
f. (scil. तिथि) N. of the 4th, 9th, or 14th day of the lunar fortnight, VarBṛS. (cf. रिक्तार्क)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,2) स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता N. of the fourth, ninth, and fourteenth days of a lunar fortnight.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-c) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता स्त्री रिच--क्त । उभयपक्षयोश्चतुर्थीनवमीचतुर्दशीतिथिषु ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4808,b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता, स्त्री, (रिच् + क्तः । टाप् ।) तिथिभेदः । सा तु चतुर्थी नवमी चतुर्द्दशी च । यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च तिथयः क्रमात् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ कर्म्मसु तस्या निषेधविधी यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा नामसदृक्- फलाः ।” न रिक्ता सर्व्वकर्म्मसु । इति ज्योतिःसारः ॥ “चन्द्रे चार्ककुजार्किशुक्रवियुते मध्येऽथवा पापयोः त्यक्त्वा च व्यतिपातवैधृतिदिनं विष्टिञ्च रिक्तां तिथिम् । क्रूराहायनचैत्रपौषरहिते लग्नांशके मानुषे ॥ रिक्तासु विधवा कन्या दर्शेऽपि स्याद्विवाहिता । शनैश्चरदिने चैव यदि रिक्ता तिथिर्भवेत् । तस्मिन् विवाहिता कन्या पतिसन्तानवर्द्धिनी ॥” इति दीपिका ॥ “षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे ॥” इति भुजबलभीमः ॥ “द्वादशी सप्तमी नन्दा रिक्तासु पञ्चपर्व्वसु । बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणम् ॥” इति कृत्यचिन्तामणिः ॥ “पूर्व्वेशान्तकसर्पमूलरहितेष्वृक्षेष्वरिक्ते तिथौ षष्ठे मासि सितेन्दुजीवदिवसे गोज्ञर्क्ष मीनोदये । संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे अप्रसुप्ते जनार्द्दने । षष्ठीं प्रतिपदञ्चैव वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥ रिक्तां पञ्चदशीञ्चैव सौरिभौमदिने तथा । एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भन्तु कारयेत् ॥” इति विष्णुधर्म्मोत्तरः ॥ [] “पूर्व्वाग्नियाम्यफणिचित्रशिवान्यभेषु रिक्ताष्टमीं विगतचन्द्रतिथिं विहाय । द्व्यङ्गालिगोसमुदये विकुजार्किवारे शस्तेन्दुयोगकरणेषु हलप्रवाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चन्द्रार्कयोर्भवेत् पूर्णा कुजे भद्रा जया गुरौ । बुधमन्दौ च नन्दायां शुक्रे रिक्तामृता तिथिः ॥” इति भीमपराक्रमः ॥ “सर्व्वत्र कार्य्ये बुधजीवशुक्राः केन्द्रत्रिकोणोपगताः प्रशस्ताः । तृतीयलाभारिगताश्च पापा- स्तिथिर्विरिक्ता शुभदस्य चाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चतुर्थी नवमी चैव रिक्ता चैव चतुर्द्दशी । शुक्रे नन्दा बुधे भद्रा शनौ रिक्ता कुजे जया । गुरौ पूर्णा च संयुक्ता सिद्धियोगाः प्रकीर्त्तिताः ॥ बुधमन्दगता नन्दा कुजे भद्रा जया गुरौ । भृगुरिक्तामृतं प्रोक्तं पूर्णा च रविचन्द्रयोः ॥” इति ज्योतिःसागरसारः ॥ “षष्ठ्यष्टमीद्बादशीषु न गच्छेत्त्रिदिनस्पशि । पूर्णिमाप्रतिपद्दर्शरिक्तावमदिनेषु च । तथा यमद्बितीयायां यात्रायां मरणं भवेत् ॥” इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-161-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)