🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रिक्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रिक्ता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रिक्ता

अर्थ: खाली किया गया, साफ किया गया, रिताया गया

संस्कृत: विरेचने

अंग्रेज़ी: to separate, to abort, to purify the body, to sweep, to cleanse the body

व्युत्पत्ति: रिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
  2. रिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
  3. रिक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
  4. रिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रिक्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त
  6. रिक्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रिक्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारिक्तारिक्तेरिक्ताः
द्वितीयारिक्ताम्रिक्तेरिक्ताः
तृतीयारिक्तयारिक्ताभ्याम्रिक्ताभिः
चतुर्थीरिक्तायैरिक्ताभ्याम्रिक्ताभ्यः
पञ्चमीरिक्तायाःरिक्ताभ्याम्रिक्ताभ्यः
षष्ठीरिक्तायाःरिक्तयोःरिक्तानाम्
सप्तमीरिक्तायाम्रिक्तयोःरिक्तासु
सम्बोधनहे रिक्तेहे रिक्तेहे रिक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रिच् (रुधादिगण) · अर्थ: अलग होना, मलशुद्धि होना, गर्भपात कराना, झाड़ा होना (विरेचने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरिणक्तिरिङ्क्तःरिञ्चन्ति
मध्यमरिणक्षिरिङ्क्थःरिङ्क्थ
उत्तमरिणच्मिरिञ्च्वःरिञ्च्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रिणक्ति · लट् (आत्मने.): रिङ्क्ते · लिट्: रिरेच · लिट् (आत्मने.): रिरिचे · लुट्: रेक्ता · लुट् (आत्मने.): रेक्ता · लृट्: रेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रेक्ष्यते · लोट्: रिङ्क्तात् · लोट् (आत्मने.): रिङ्क्ताम् · लङ्: अरिणक् · लङ् (आत्मने.): अरिङ्क्त · विधिलिङ्: रिञ्च्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): रिञ्चीत · आशीर्लिङ्: रिच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रिक्षीष्ट · लुङ्: अरिचत् · लुङ् (आत्मने.): अरिक्त · लृङ्: अरेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरेक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेचन · ण्वुल्: रेचकः · तृच्: रेक्ता · ण्यत्: रेच्यः · तव्य: रेक्तव्यः · अनीयर्: रेचनीयः · क्त: रिक्तः · क्तवतु: रिक्तवान् · शतृ: रिञ्चन् · स्य-शतृ: रेक्ष्यन् · शानच्: रिञ्चानः · क्त्वा: रिक्त्वा · ल्यप्: प्ररिच्य · तुमुन्: रेक्तुम् · णमुल्: रेचम् · घञ्: रेकः · क्तिन्: रिक्ति · क्वसु: रिरिच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिक्ता
रिक्ता
riktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी की तिथियाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता (आ), f. (scil. तिथि) N. of the 4th, 9th, or 14th day of the lunar fortnight, VarBṛS. (cf. रिक्तार्क)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्ता N. of the fourth, ninth, and fourteenth days of a lunar fortnight.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता स्त्री रिच--क्त । उभयपक्षयोश्चतुर्थीनवमीचतुर्दशीतिथिषु ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4808,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्ता, स्त्री, (रिच् + क्तः । टाप् ।) तिथिभेदः । सा तु चतुर्थी नवमी चतुर्द्दशी च । यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च तिथयः क्रमात् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ कर्म्मसु तस्या निषेधविधी यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा नामसदृक्- फलाः ।” न रिक्ता सर्व्वकर्म्मसु । इति ज्योतिःसारः ॥ “चन्द्रे चार्ककुजार्किशुक्रवियुते मध्येऽथवा पापयोः त्यक्त्वा च व्यतिपातवैधृतिदिनं विष्टिञ्च रिक्तां तिथिम् । क्रूराहायनचैत्रपौषरहिते लग्नांशके मानुषे ॥ रिक्तासु विधवा कन्या दर्शेऽपि स्याद्विवाहिता । शनैश्चरदिने चैव यदि रिक्ता तिथिर्भवेत् । तस्मिन् विवाहिता कन्या पतिसन्तानवर्द्धिनी ॥” इति दीपिका ॥ “षष्ठे मासि निशाकरे शुभकरे रिक्तेतरे वा तिथौ सौम्यादित्यसितेन्दुजीवदिवसे पक्षे च कृष्णेतरे ॥” इति भुजबलभीमः ॥ “द्वादशी सप्तमी नन्दा रिक्तासु पञ्चपर्व्वसु । बलमायुर्यशो हन्यात् शिशूनामन्नभक्षणम् ॥” इति कृत्यचिन्तामणिः ॥ “पूर्व्वेशान्तकसर्पमूलरहितेष्वृक्षेष्वरिक्ते तिथौ षष्ठे मासि सितेन्दुजीवदिवसे गोज्ञर्क्ष मीनोदये । संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे अप्रसुप्ते जनार्द्दने । षष्ठीं प्रतिपदञ्चैव वर्जयित्वा तथाष्टमीम् ॥ रिक्तां पञ्चदशीञ्चैव सौरिभौमदिने तथा । एवं सुनिश्चिते काले विद्यारम्भन्तु कारयेत् ॥” इति विष्णुधर्म्मोत्तरः ॥ [] “पूर्व्वाग्नियाम्यफणिचित्रशिवान्यभेषु रिक्ताष्टमीं विगतचन्द्रतिथिं विहाय । द्व्यङ्गालिगोसमुदये विकुजार्किवारे शस्तेन्दुयोगकरणेषु हलप्रवाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चन्द्रार्कयोर्भवेत् पूर्णा कुजे भद्रा जया गुरौ । बुधमन्दौ च नन्दायां शुक्रे रिक्तामृता तिथिः ॥” इति भीमपराक्रमः ॥ “सर्व्वत्र कार्य्ये बुधजीवशुक्राः केन्द्रत्रिकोणोपगताः प्रशस्ताः । तृतीयलाभारिगताश्च पापा- स्तिथिर्विरिक्ता शुभदस्य चाहः ॥” इति दीपिका ॥ “चतुर्थी नवमी चैव रिक्ता चैव चतुर्द्दशी । शुक्रे नन्दा बुधे भद्रा शनौ रिक्ता कुजे जया । गुरौ पूर्णा च संयुक्ता सिद्धियोगाः प्रकीर्त्तिताः ॥ बुधमन्दगता नन्दा कुजे भद्रा जया गुरौ । भृगुरिक्तामृतं प्रोक्तं पूर्णा च रविचन्द्रयोः ॥” इति ज्योतिःसागरसारः ॥ “षष्ठ्यष्टमीद्बादशीषु न गच्छेत्त्रिदिनस्पशि । पूर्णिमाप्रतिपद्दर्शरिक्तावमदिनेषु च । तथा यमद्बितीयायां यात्रायां मरणं भवेत् ॥” इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-161-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रिक्तारिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रिच् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रिक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त | रिक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रिच् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रिक्ता 📚 ➤ खाली किया गया, साफ किया गया, रिताया गया
संस्कृत: विरेचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिक्ता 📚चतुर्थी, नवमी और चतुर्दशी की तिथियाँ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रिक्ता: रिच् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें