🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अचेतन
acetana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अचेतन १ वि॰ [सं॰]
१. चेतनारहित । जिसमें चेतना का अभाव हो । जिसमें सुख दुःख आदि किसी प्रकार के अनुभव की शक्ति न हो । जड़ । 'चेतन' का उलटा । उ॰—सब में एक अचेतन गति थी जिससे पिछड़ा रहे समीर ।—कामायनी, पृ॰ ११ ।
२. अज्ञान (को॰) ।
३. जीवरहित । निर्जीव (को॰) ।
४. संज्ञाशून्य । मूर्च्छित । जैसे—'वह अचेतन अवस्था में पाया गया ।' (शब्द॰) ।
अचेतन २ संज्ञा पुं॰ अचैतन्य पदार्थ । जड़ द्रव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-चेतन mfn. without consciousness, inanimate
unconscious, insensible, senseless, fainting, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अचेतन a. [न. ब.] 1 Inanimate, not sentient, irrational; चेतन ˚नेषु Me. 5; ˚नं ब्रह्म inanimate Brahma; ˚नं नाम गुणं न लक्षयेत् Ś. 6. 12 destitute of life, lifeless (object &c.); ˚नेष्वपि चेतनावपदुचारः Mbh. --2 Not conscious, insensible; senseless; बुद्धिशतमचेतने नष्टं H. 2. 161.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0022-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अचेतनः, त्रि, (नास्ति चेतना ज्ञानं यस्य स बहु- व्रीहिः) चेतनारहितः । चैतन्यशून्यः । अज्ञानः । यथा, -- “कामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु” । इति मेघदूतकाव्यं ॥ सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरि- न्द्रियमचेतनं । इति चरकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-016-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अचेतन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें