🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:17:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सभ्य
sabhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सभा में बैठने वाले (2.7.18) सभासद् · सभास्तार · सामाजिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सभ्य वि॰ [सं॰]
१. भययुक्त । उ॰—सचिव सभय सिख देइ न कोई ।—मानस, १ ।
२. डर उत्पन्न करनेवाला । भयकारक खतरनाक (को॰) ।
सभ्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जो किसी सभा में संमिलित हो और उसके विचारणीय विषयों पर अपनी संमति दे सकता हो । सभासद । सदस्य । वह जिसका व्यक्तिगत और सामाजिक जीवन श्रेष्ठ हो । वह जिसका आचार व्यवहार और रहन सहन उत्तम हो । कुलीन व्यक्ति । वह जिसमें तहजीब हो । भला आदमी ।
३. न्यायाधीश को सलाह देनेवाला जनप्रतिनिधि । दे॰ असेसर ।
४. द्यूतगृह का संचालक ।
५. द्यूतगृह के संचालक का सेवक (को॰) ।
६. पाँच पवित्र अग्नियों में से एक (को॰) ।
सभ्य २ वि॰
१. सभा से सबंध रखनेवाला ।
२. सभा समाज के योग्य ।
३. संस्कृत । परिष्कृत । शिष्ट ।
४. सुशील । विनभ्र ।
५. विश्वस्त । ईमानदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभ्य mfn. being in an assembly-hall or meeting-room, belonging to or fit for an assembly or court, suitable to good society, courteous, polite, refined, civilized, not vulgar, decorous (as speech), AV. &c. &c.
being at the court of (gen.), Vās., Introd.
सभ्य m. an assistant at an assembly or council, (esp.) an assessor, judge, Mn.; MBh. &c.
the keeper of a gambling-house, W.
a person of honourable parentage, ib.
N. of one of the five sacred fires (see पञ्चाग्नि), KātyŚr.; Mn. iii, 100, 185; Kull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सभ्य a. [सभायां साधु यत्] 1 Belonging to an assembly. --2 Fit for society. --3 Refined, polished, civilized. --4 Well-bred, polite, civil, courteous; R. 1. 55, Ku. 7. 29. --5 Confidential, trusty, faithful. --भ्यः 1 An assessor. --2 An assistant at an assembly. --3 A person of honourable parentage. --4 The keeper of a gaming-house. --5 The servant of the keeper of a gaming-house. --6 N. of one of the five sacred fires.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभ्य पु० सभायां साधुः यत् । १ सामाजिके २ द्यूतकारे च ३ विश्रब्धे त्रि० जटा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सभ्यः, पुं, (सभायां साधुः । सभा + “सभाया यः ।” ४ । ४ । १०५ । इति यः ।) साधुः । सभासद् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ८ । १० । “सोऽस्य कार्य्याणि संपश्येत् सभ्यैरेव त्रिभि- र्वृतः ॥” अस्मिन्नर्थे वाच्यलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, रघुः । १ । ५५ । “तस्मै सभ्याः सभार्य्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः । अर्हणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥”) सभिकः । इति जटाधरः ॥
सभ्यः, त्रि, (सभा + यः ।) प्रत्ययितः । इति जटाधरः ॥ सभासम्बन्धी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सभ्य" आता है (20)
भद्र सभ्य । सुशिक्षितपारिषद परिषद में बैठनेवाला । सभा में बैठनेवाला । सभासद । सभ्य । पंचप्राश्निक सभ्य । सभा की कारवाई करनेवालासुसंस्कृत उत्तम संस्कारवाला । सभ्य । शिष्टसभेय सभा का सदस्य । सभासद । सभ्यसंस्तुतक भद्र । शिष्ट । सभ्यफेलो सभासद । सभ्य । जैसे, विश्वविद्या- लय का फेलोबावजा सभ्य । शिष्टबातमीज शिष्ट । सभ्यमुअद्दव शिष्ट । अदबवाला । सभ्यशाइस्ता शिष्ट । सभ्य । तहजीबवालानागर नगर संबंधीशिष्ट जो अच्छी तरह धर्म का आचरण करता हो । घर्मशीलसामाजिक समाज से संबंध रखनेवाला । समाज का । जैसे,—सामाजिक कुरीतियाँ, सामाजिक झग…नागरिक जिसे लोकतंत्र, जनतंत्र, प्रजातंत्रात्मक आदि पद्धति द्वारा शासित राष्ट्…तमीज भले और बुरे को पहचानने की शक्ति । विवेकइनसान मनुष्य । आदमीसिविल नगर संबंधी । नागरिकमुकत्ता काट छाँटकर दुरुस्त किया हुआ । ठीक तरह से बनाया हुआ । जैसे, मुकत्ता दाढ…सलीकामंद जिसे सलीका हो । शऊरदार । तमीजदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें